Nederlandse bbp als enige van de vijf grootste eurozone economieën weer boven Jan
De Nederlandse economie zette het herstel uit de coronadip goed door in het derde kwartaal, door een bbp-groei van 1,9% ten opzichte van het tweede kwartaal. Dit cijfer was in lijn met onze verwachting (+1,6%). Het Nederlandse bbp is als enige van de vijf grootste eurozone economieën weer boven het niveau van voor de coronacrisis (1,7% hoger).
Vooral doorzetten herstel van dienstenconsumptie zorgde voor groei in derde kwartaal
De dienstenconsumptie van huishoudens droeg het meest bij aan de bbp-groei, met een toename van 9,4% ten opzichte van het kwartaal ervoor. Dat ging ten koste van de goederenconsumptie. De overheid consumeerde 0,7% meer, onder andere aan coronatesten. De internationale handel (uitvoer–invoer) drukte het groeicijfer minimaal. De export steeg (1,3%), vooral die van diensten, maar de invoer (1,6%) nam in vergelijkbare mate toe. Opvallend is dat de invoer van diensten afnam. De investeringen daalden voor het tweede kwartaal op rij, naar 4,3% onder het pre-coronaniveau, over een breed front: alleen de aanschaf van machines nam toe. Waarschijnlijk komt dit o.a. doordat de levering van veel investeringsgoederen wereldwijd lastig bleek als gevolg van eerdere fabriekssluitingen en logistieke flessenhalzen. Maar een effect van grotere virusonzekerheid kan ook niet geheel worden uitgesloten. In tegenstelling tot het voorgaande kwartaal groeiden de voorraden weer, waardoor het bbp-groeicijfer 0,8%-punt hoger uitkwam.
Minieme groei voorzien voor vierde kwartaal 2021 met grote onzekerheid
Mede door de nieuwe contactbeperkingen valt de groei van de economie in het vierde kwartaal naar verwachting terug tot 0,1% kwartaal-op-kwartaal, waarbij de omvang van de economie uitkomt op 101,7% van voor corona. Het afschalen van reguliere zorg drukt de ontwikkeling van de overheidsconsumptie in de min. De verwachting is dat de consument wel minder negatief reageert op de contactbeperkingen dan voorheen. Het geraamde tempo van de consumptie van huishoudens is met 0,2% kwartaal-op-kwartaal echter wel zwak. Uitbreiding van de compensatie voor vaste lasten en de herintroductie van de NOW dragen bij aan het behoud van werkgelegenheid, de consumptie en de investeringsbereidheid van het bedrijfsleven. De ontwikkeling van de goederenexport is onder meer gematigd door afgeremde productie in verband met vertraagde levering van productiemiddelen, terwijl de dienstenhandel door reisbeperkingen last heeft van de opleving van het virus in binnen- en buitenland. De economische onzekerheid is momenteel weer ongebruikelijk groot, zeker door het opduiken van een nieuwe coronavariant. Bij de minste of geringste tegenvaller kan het groeicijfer dan ook zomaar negatief worden.
De vrees van voortzetting van deze problemen speelt volgens bedrijven vooral in de bouw, industrie, aardolie & gas, handel en landbouw. Daar worden verstoringen bij leveranciers als grootste bedrijfsimpact van corona in 2022 gezien. Dit in tegenstelling tot de cultuur, sport & recreatie, horeca, onroerend goed en vervoer & opslag: die hebben nieuwe contactbeperkende maatregelen als grootste coronavrees voor 2022. Zowel moeizame levering als contactbeperkingen, remmen in ons basisscenario op korte termijn de economische groei. Hoe groot de impact precies zal zijn, is echter uiterst onzeker.
"},"alignedImage":{"position":"bottom","transformBaseUrl":"https://assets.ing.com/transform/0e2e5aa9-6c50-4361-ae06-22db6a654f6b/ING_EBZ-outlook-2022-5-aanleveringsproblemen-corona-bedrijfstakken_tcm162-232174","original":"https://assets.ing.com/m/4f4610d33231c96/original/ING_EBZ-outlook-2022-5-aanleveringsproblemen-corona-bedrijfstakken_tcm162-232174.png","extension":"png"}},{"componentType":"paragraph","richBody":{"value":"Gevreesde impact minder belangrijk voor groeiverwachtingen dan leveringsproblemen en lockdownmaatregelen"}},{"componentType":"paragraph","title":"Economie in 2021:","richBody":{"value":""}},{"componentType":"paragraph","richBody":{"value":"Bbp in 2021 hersteld dankzij uitvoer en overheidsconsumptie
De Nederlandse economie sluit het jaar 2021 naar inschatting van ING Research af met 4,4% bbp-groei. De groeicijfers voor 2021 zullen gematigder zijn dan in zwaarder getroffen economieën, zoals die van Frankrijk, Griekenland en Italië, omdat onze economie immers minder had goed te maken. In ons basisscenario komt het Nederlandse bbp gemiddeld 0,5% boven het niveau van 2019 uit. Terwijl de consumptie van huishoudens, de investeringen en dienstenuitvoer naar verwachting gemiddeld nog onder het precoronaniveau liggen, stijgen de goederenuitvoer en overheidsconsumptie daar in 2021 gemiddeld al bovenuit.
2022 begint met afgezwakt economisch herstel
In 2022 komt de economie in het ING-basisscenario 4,1% boven het niveau van 2019, door een jaargroei van 3,6% ten opzichte van 2021. De groei zal in het eerste kwartaal nog gematigd zijn. Daarna helpen de verwachte opschaling van de reguliere zorg, het geleidelijk verminderen van problemen in de wereldwijde leveringsketen en de afnemende invloed van het coronavirus het groeitempo aan te trekken. Later in het jaar zet vooral de schaarste aan personeel een rem op de groei.
Bedrijfsleven nog optimistisch over uitvoer, maar belemmeringen in eurogebied dicteren gematigde verwachtingen
De Nederlandse uitvoer stijgt in 2021 naar verwachting tot gemiddeld 1,4% boven het niveau van 2019. In 2022 zit de export daar volgens de basisraming van ING Research zelfs 6,7% boven. Buitenlandse vraag naar Nederlandse goederen is latent aanwezig, zoals ook het verbeterde bedrijfssentiment over buitenlandse omzetten illustreert. De daadwerkelijke groei van de uitvoer wordt echter aanvankelijk in toom gehouden door toeleveringsperikelen, terwijl de dienstenuitvoer tijdelijk weer meer hinder ondervindt van corona. Vooral de afzet naar het eurogebied, ons belangrijkste afzetgebied, kampt met deze uitdagingen.
Eurogebied rondom de jaarwisseling in lagere versnelling
Net als Nederland heeft het eurogebied te maken met een nieuwe grote opleving van het coronavirus. De ontwikkeling hiervan en bijbehorende maatregelen in andere landen remmen eind 2021 en begin 2022 de groei van de vraag naar Nederlandse goederen en diensten. Wel lijkt het erop dat de huidige golf voorlopig een minder negatief effect op de mobiliteit en zo ook op de economische activiteit heeft. Het bbp van de eurozone is nog niet zo ver als Nederland in het herstel van de coronacrisis en heeft daarmee nog meer inhaalpotentieel. De invulling daarvan draagt bij aan de positieve uitvoerverwachtingen van de “B.V. Nederland”. Tot dusver herstelt de eurozone sneller dan eerder gedacht en is dat niet zomaar in de kiem gesmoord. Sommige delen van de eurozone economie hebben echter nog wel meer last van leveringsproblemen dan we in Nederland zien, zoals de omvangrijkere Duitse en Franse auto-industrie.
Verenigde Staten kampt met groeipijnen
In tegenstelling tot het eurogebied is het bbp van de VS mede door stevige stimuleringsprogramma’s al terug op het niveau van voor corona. Meer dan in Europa gaat het herstel samen met personeelstekorten en loon - en prijsstijgingen , die ook gunstig kunnen uitwerken op de Nederlandse uitvoer. Maar de logistiek hapert in de VS , met name in en vanuit de sterk geconcentreerde havens, waardoor ook de aanvoer vanuit Nederland bemoeilijkt kan worden. Uiteindelijk verwachten we dat in 2022 de Amerikaanse vraag sterk blijft en verder groeit.
Verenigd Koninkrijk achter in herstel en dreigt met herziening van afspraken
Haperende toeleveringsketens, onder andere als gevolg van het gebrek aan vrachtwagenchauffeurs, zien we ook in het Verenigd Koninkrijk, hoewel de economie daar op minder hoge toeren draait dan in de VS. Bovendien is het risico op verslechtering van de handelsomstandigheden met het Verenigd Koninkrijk weer toegenomen , zeker als de nasleep van de Brexit politiek escaleert. Dit laatste vormt een neerwaarts risico bij de exportraming, maar is van kleinere omvang dan aan het begin van de Britse uittreding uit de EU.
Bedrijven verwachten meer te investeren in 2022
De investeringen nemen naar verwachting in 2022 toe tot slechts 0,4% onder het precorona niveau, nadat zij in 2021 groeien naar 1,7% onder het niveau van 2019. Hoewel uit een enquête van oktober 2021 - van vóór invoering van de recente contactbeperkende maatregelen - blijkt dat het Nederlandse niet-financiële bedrijfsleven iets minder optimistisch werd over de investeringen in 2021 dan drie maanden eerder, zijn de meeste bedrijfstakken positief over de investeringsverwachtingen voor 2022.
Leveringsproblemen remmen investeringen, terwijl coronavirus een risico vormt
De investeringen zijn vaak volatiel en lastig precies te ramen. Ook de komende tijd kunnen de investeringscijfers zomaar op en neer schieten, nu de opleving van het coronavirus en de daaraan gerelateerde contactbeperkingen weer economische onzekerheden met zich meebrengen. Dit is een risico bij onze basisraming. Voor eind 2021 en begin 2022 gaat ING Research ervan uit dat hoewel de vraag voorlopig voldoende aanwezig lijkt, de gebrekkige beschikbaarheid van investeringsgoederen de investeringscijfers kan drukken. Vooral vervoersmiddelen worden minder of vertraagd geleverd, vooral vanwege tekorten aan cruciale inputs als chips. Gedurende 2022 worden deze leveringsproblemen waarschijnlijk kleiner en zullen de investeringen weer meer worden gedomineerd door het groeitempo van de vraag dan door de capaciteitsbeperkingen aan de aanbodkant. Het lage aandeel bedrijven dat onvoldoende vraag als belemmering voor de productie ziet onderstreept dat het vooral deze aanbodproblemen zouden moeten zijn die de investeringen tijdelijk remmen en niet de vraag.
Consumptieherstel tijdelijk afgeremd, maar in 2022 wel volledig
De consumptie van huishoudens komt in 2021 naar verwachting 4,2% lager uit dan in 2019, terwijl deze in 2020 nog 6,7% achterblijft bij het niveau van een jaar eerder. De inkomensontwikkeling is op macroniveau in 2020 nog relatief gunstig, vanwege eerdere cao-afspraken (gemaakt in tijden van een krappe arbeidsmarkt) en de genereuze inkomensondersteuning vanuit de overheid. Dit beeld wordt bevestigd door cijfers over het consumentenvertrouwen, waarin consumenten veel minder negatief blijken over hun eigen financiële situatie dan tijdens het dieptepunt van de vorige recessie. Nieuwe loonafspraken zullen in 2021 echter minder gunstig uitvallen voor werkenden en de brutoloonontwikkeling kan zelfs lager uitkomen dan de inflatie.
Licht hogere werkloosheid na afloop van steunmaatregelen remmen consumptie
Ook aan het begin van 2022 kan het virus, door onzekerheden of concrete beperkingen, nog een rem zetten op de consumptiegroei. Bovendien kan na afloop van steunmaatregelen de werkloosheid tijdelijk iets oplopen. Dat kan de koopbereidheid verder omlaag brengen. Momenteel zijn er echter meer consumenten met een positieve verwachting van het aantal werklozen dan met een negatieve verwachting.
Ook de consumptie van de overheid komt in 2022 hoger uit dan in 2021. Zo wordt er meer uitgeven aan het wegwerken van leerachterstanden via het Nationaal Programma Onderwijs, gezondheidszorg, defensie en veiligheid.
"}},{"componentType":"paragraph","title":"Arbeidsmarkt:","richBody":{"value":""}},{"componentType":"paragraph","richBody":{"value":"Werkloosheid blijft laag, hoewel tijdelijke stijging mogelijk is"}},{"componentType":"paragraph","richBody":{"value":"Arbeidsmarktkrapte belangrijkste belemmering voor kwart van bedrijven
De werkloosheid blijft dus erg laag. De Nederlandse arbeidsmarkt blijft daarom kampen met schaarste aan personeel. Dit wordt bevestigd door het feit dat een tekort aan arbeidskrachten het vaakst door niet-financiële bedrijven wordt genoemd als belemmering voor de productie. Dit aandeel bedrijven is zelfs iets hoger dan voor de coronacrisis. Dit is ondanks het feit dat nog nooit zoveel mensen in Nederland werkwillend en aan het werk geweest zijn als in recente maanden. De krapte is in tegenstelling tot bijvoorbeeld de VS niet het resultaat van mensen die zich, bijvoorbeeld vanwege vroegpensioen, terugtrokken van de arbeidsmarkt. Zowel de bruto- als netto arbeidsparticipatie vestigden recent nieuwe records.
Sinds uit de publicatie van deze Outlook zijn nieuwe realisatiecijfers beschikbaar gekomen en zijn de termijnmarkten voor energie bewogen. Voor een meer up-to-date beeld van de inflatie (volgens internationale HICP definitie), lees deze update in het Engels.
"}},{"componentType":"paragraph","richBody":{"value":"Normaliseren van (energie)prijzen stuwt inflatie omhoog "}},{"componentType":"paragraph","richBody":{"value":"Vooral tijdelijk factoren zorgen voor piekende energieprijzenHoewel de invloed van hogere energieprijzen het hele jaar gedempt wordt door verlaging van de energiebelasting, is de invloed van energie en brandstof met een bijdrage van 0,7%-punt nog steeds aanzienlijk in 2022. De huurstijgingen zijn beleidsmatig bevroren vanaf juli 2021, zo zullen de verwachte huurverhogingen vanaf juli 2022 ervoor zorgen dat woondiensten noemenswaardig (0,4%-punt) bijdragen aan de inflatie in 2022. Een vergelijkbaar (kleiner) effect zien we van collegegelden. Die zijn voor veel studenten voor het schooljaar 2021-2022 gehalveerd. Normalisering naar gebruikelijke bedragen voor het schooljaar 2022-2023 leidt tot een opwaarts effect op de inflatie. Gestegen wereldvoedselprijzen vertalen zich naar verwachting in 2022 in een bijdrage van voeding van 0,2%-punt, terwijl ook de basiseffecten van kleding en vliegtickets verantwoordelijk zijn voor enkele tiende procentpunten van de stijging van het CPI.
"}},{"componentType":"paragraph","richBody":{"value":"Soep niet altijd zo heet gegeten"}},{"componentType":"paragraph","richBody":{"value":"Voorlopig nog geen sprake van loonprijsspiraal "}},{"componentType":"paragraph","title":"Woningmarkt:","richBody":{"value":""}},{"componentType":"paragraph","richBody":{"value":"Woningprijsstijging zet door, maar verkopen vallen terug
De stand van de woningmarkt hangt voor een deel af van de stand van de economie. De economische groei viel in het derde kwartaal goed uit, maar voor de komende maanden zijn er grote onzekerheden. Dat maakt ook de woningmarktramingen nog minder trefzeker dan op andere momenten.
In ons basisscenario gaan we er van uit dat de woningprijzen geleidelijk minder hard stijgen, resulterend in een gemiddelde groei van 15% jaar-op-jaar in 2021. In 2022 stijgen dan de woningprijzen nog verder, maar duidelijk minder sterk dan dit jaar, circa 10% op jaarbasis. Het aantal transacties komt in 2022 een stuk lager uit: we verwachten een daling in het aantal verkopen van bestaande woningen met ruim 10% naar ongeveer 205.000.
Het in principe te verwachten verdere herstel van de economie, de loonontwikkeling van kopers en blijvende krapte en vertrouwen ondersteunen deze prijsstijgingen. De licht stijgende rente remt de prijzen af. Grote onzekerheid op de markt is of het nieuwe kabinet ingrijpt in de fiscaliteit rond de woningmarkt. Dit kan op het vertrouwen en de prijzen drukken, maar is geen onderdeel van ons basisscenario.
"},"alignedImage":{"position":"bottom","transformBaseUrl":"https://assets.ing.com/transform/0ca77465-609b-4916-a731-f6e43dce2cf3/ING_EBZ-outlook-2022-20-woning-prijzen_tcm162-232197","original":"https://assets.ing.com/m/1630c6e51fcf19a1/original/ING_EBZ-outlook-2022-20-woning-prijzen_tcm162-232197.png","extension":"png"}},{"componentType":"paragraph","title":"Sectoren:","richBody":{"value":""}},{"componentType":"paragraph","richBody":{"value":"Bijna alle sectoren in 2022 weer boven precoronaniveau
\nAlleen horeca nog ver verwijderd van precoronaniveau
Bijna alle hoofdsectoren bereiken in 2022 een volume boven het precoronaniveau van 2019. Alleen de horeca blijft nog achter. Voor 2022 verwachten we voor de horeca wel een volumegroei van tussen de 25% en 30%. De naar verwachting sterke economische groei en relatief lage werkloosheid liggen hieraan ten grondslag. Ondanks de sterke groei is de horeca naar verwachting ook eind 2022 nog altijd niet terug op het precoronaniveau van eind 2019. De aanhoudende dreiging van meer en langdurigere beperkende maatregelen hangt ook in 2022 nog als een zwaard van Damocles boven de sector.
Groei industrie hoger dan in andere EU-landen
Na een sterk productieherstel in 2021 van 7,5% groeit de industriële productie in 2022 gematigd verder. Hoewel de productiekrimp en inhaalgroei in 2020 minder groot waren dan gemiddeld in de EU, is in 2021 duidelijk sprake geweest van een bovengemiddelde Nederlandse productiegroei. Een belangrijke verklaring voor de relatief sterke groei van de Nederlandse industrie is het succes van de Nederlandse machine-industrie. De groei van deze industrietak bedroeg in 2021 van het eerste tot en met het derde kwartaal maar liefst 35% in Nederland tegenover 5% in de gehele EU. Met bedrijven als ASML, ASMI en Besi in de gelederen is Nederland een relatief grote toeleverancier van machines aan de sterk groeiende halfgeleiderindustrie. De verstoorde toelevering remt de groei en de onzekerheden zijn toegenomen, maar de productvraag vanuit zowel binnen- als buitenland blijft robuust. Geleidelijk nemen ook de economische impact van het coronavirus en logistieke belemmeringen naar verwachting af.
Woningbouw groeit door meer bouwvergunningen
Voor volgend jaar verwachten we dat de bouw verder groeit met circa 3% procent. In september 2021 hadden bouwbedrijven gemiddeld 9,9 maanden werk in de orderportefeuille. Dit is een halve maand meer dan aan het begin van 2021. Drivers voor de groei zijn de toename van het aantal bouwvergunningen voor woningen en het herstel van investeringen in bedrijfspanden na de coronacrisis. De infrasector blijft last ondervinden van de stikstofproblematiek.
Verwachtingen Nederland in cijfers
\nHooguit een kwart van de extra coronabesparingen gaat gelijk weer rollen
"}},{"componentType":"accordion","accordionList":[{"title":"Disclaimer","richBody":{"value":"Deze publicatie is opgesteld door de ‘Economic and Financial Analysis Division’ van ING Bank N.V. (‘‘ING’’) en slechts bedoeld ter informatie van haar cliënten. Deze publicatie is geen beleggingsaanbeveling noch een aanbieding of uitnodiging tot koop of verkoop van enig financieel instrument. Deze publicatie is louter informatief en mag niet worden beschouwd als advies in welke vorm dan ook. ING betrekt haar informatie van betrouwbaar geachte bronnen en heeft alle mogelijke zorg betracht om er voor te zorgen dat ten tijde van de publicatie de informatie waarop zij haar visie in deze publicatie heeft gebaseerd niet onjuist of misleidend is. ING geeft geen garantie dat de door haar gebruikte informatie accuraat of compleet is. ING noch één of meer van haar directeuren of werknemers aanvaardt enige aansprakelijkheid voor enig direct of indirect verlies of schade voortkomend uit het gebruik van (de inhoud van) deze publicatie alsmede voor druk- en zetfouten in deze publicatie. De informatie in deze publicatie geeft de persoonlijke mening weer van de Analist(en) en geen enkel deel van de beloning van de Analist(en) was, is, of zal direct of indirect gerelateerd zijn aan het opnemen van specifieke aanbevelingen of meningen in dit rapport. De analisten die aan deze publicatie hebben bijgedragen voldoen allen aan de vereisten zoals gesteld door hun nationale toezichthouders aan de uitoefening van hun vak. De informatie in deze publicatie kan gewijzigd worden zonder enige vorm van aankondiging.ING noch één of meer van haar directeuren of werknemers aanvaardt enige aansprakelijkheid voor enig direct of indirect verlies of schade voortkomend uit het gebruik van (de inhoud van) deze publicatie alsmede voor druk- en zetfouten in deze publicatie. Auteursrecht en rechten ter bescherming van gegevensbestanden zijn van toepassing op deze publicatie. Niets in deze publicatie mag worden gereproduceerd, verspreid of gepubliceerd door wie dan ook voor welke reden dan ook zonder de voorafgaande uitdrukkelijke toestemming van de ING. Alle rechten zijn voorbehouden. ING Bank N.V. is statutair gevestigd te Amsterdam, houdt kantoor aan Bijlmerplein 888, 1102 MG te Amsterdam, Nederland en is onder nummer 33031431 ingeschreven in het handelsregister van de kamer van koophandel. In Nederland is ING Bank N.V. geregistreerd bij en staat onder toezicht van De Nederlandsche Bank en de Autoriteit Financiële Markten. Voor nadere informatie omtrent ING policy zie https://research.ing.com/.
"}}]},{"componentType":"linkList","iconTitle":{"title":"Kennis over de economie"},"textLinks":[{"url":"/zakelijk/economie","text":"Onze economie"},{"url":"/zakelijk/sector/all-sectors","text":"Jouw sector"}]}]},"complementaryZone":{"flexComponents":[{"componentType":"cards","cards":[{"componentType":"contactCard","cardType":"contact","cardSize":"medium","title":"Marcel Klok","intro":"Macro-econoom Nederland","image":{"transformBaseUrl":"https://assets.ing.com/transform/cc365774-e2d7-477d-816b-b5881b6389a0/ING_EBZ_marcel-klok_tcm162-142115","type":"image","width":437,"original":"https://assets.ing.com/m/15fc09be95bba054/original/ING_EBZ_marcel-klok_tcm162-142115.png","extension":"png"},"textLinks":[{"url":"https://www.linkedin.com/in/marcelklok/","text":"LinkedIn"},{"url":"https://twitter.com/klok_marcel","text":"Twitter"}],"email":"Marcel.Klok@ing.com"},{"componentType":"contactCard","cardType":"contact","cardSize":"medium","title":"Maurice van Sante","intro":"Senior Economist Construction & Team Lead Sectors","image":{"transformBaseUrl":"https://assets.ing.com/transform/8baf5ad6-124a-4636-bb8e-a2b85c51ffdc/ING_EBZ_Maurice-van-Sante-ING_tcm162-128526","type":"image","width":437,"original":"https://assets.ing.com/m/693da7896374b3cd/original/ING_EBZ_Maurice-van-Sante-ING_tcm162-128526.jpeg","extension":"jpg"},"textLinks":[{"url":"https://www.linkedin.com/in/mauricevansante/","text":"LinkedIn"}],"email":"Maurice.van.Sante@ing.com"}]}]}}}