In deze publicatie
1: Hoe groot is de CO2-uitstoot in de hotelsector?
2: Wat voor klimaatambities heeft de sector zich gesteld?
3: Hoe ver is de hotelsector op het gebied van duurzaamheid?
4: Hoe duurzaam is de Nederlandse hotelgast?
5: Tegen welke uitdagingen loopt de hotelsector aan bij verduurzaming?
6: Wat is nodig om de hotelsector verder te verduurzamen?
CO2-uitstoot hotelsector relatief hoog
Toerisme is wereldwijd verantwoordelijk voor circa 7% van de totale CO2-uitstoot. Naast de luchtvaart heeft de hotelbranche daarin een relatief hoog aandeel. Hotels behoren tot de meest energie-intensieve gebouwen: ze zijn 24 uur per dag operationeel, kamers worden veelal dagelijks gereinigd, verlichting blijft dag en nacht aan, keukens draaien een groot deel van de dag en gasten maken frequent gebruik van douche, verwarming en airconditioning. Dit alles leidt tot een relatief hoog energie- en waterverbruik. Daarnaast dragen ook afvalproductie en voedselverspilling substantieel bij aan de CO2-uitstoot. De uitstoot die gepaard gaat met de bouw van het hotelpand laten we in dit artikel buiten beschouwing.
In 2030 circa 42 miljoen hotelgasten in Nederland
Wat niet bijdraagt aan vermindering van de CO2-uitstoot is de aanhoudende groei van het aantal hotelgasten én hotelkamers. In Nederland is het aantal binnenlandse en buitenlandse hotelgasten tussen 2014 en 2024 met 45% gegroeid, van 23 miljoen naar 33 miljoen gasten. Om aan deze vraag te voldoen is het aantal hotelkamers in deze periode met ruim een kwart toegenomen, zo blijkt uit cijfers van het CBS. Bij een verwachte jaarlijkse groei van 4% zal het aantal hotelgasten in 2030 oplopen tot circa 42 miljoen in Nederland. Bij een gemiddelde uitstoot van 12 kg CO2-equivalent per persoon per nacht, betekent dit een extra uitstoot van circa 200.000 ton CO2-eq in 2030, indien er verder geen aanvullende maatregelen worden getroffen. Ter vergelijking: deze extra uitstoot staat gelijk aan de uitstoot van circa 30.000 huishoudens, uitgaande van een gemiddelde CO2-eq uitstoot van 6,5 ton per huishouden per jaar (energie en vervoer).
Duurzaamheid bij veel hotelketens geen topprioriteit
Uit een inventarisatie van ING Research onder de twintig grootste hotelketens die actief zijn op de Nederlandse markt, komt naar voren dat duurzaamheid bij veel hotelketens in Nederland geen topprioriteit is. Meer dan de helft van de onderzochte hotelketens heeft geen concrete klimaatdoelen openbaar gepubliceerd. Sommige ketens hebben niet meer dan een algemene MVO-verklaring op hun website staan. Bovendien zijn veel duurzaamheidsrapporten van hotelketens zeer summier, ook die van enkele grote internationale ketens.
Meerderheid hotels heeft nog geen openbare klimaatdoelen
Van de twintig grootste hotelketens in Nederland rapporteren negen publiekelijk over hun klimaatdoelen. Vijf van deze ketens zijn beursgenoteerd en daarmee volgens Europese regelgeving wettelijk verplicht om te rapporteren over hun duurzaamheidsdoelen. Drie van deze vijf ketens streven naar een reductie van scope 1 en 2 van 46% in 2030 en 27,5% voor scope 3 in 2030 (ten opzichte van basisjaar 2019).
Zeven van de negen ketens hebben zichzelf gecommitteerd aan een net-zero doelstelling in 2050. Het behalen van net-zero is voor alle hotels zeer uitdagend en het meest verregaand omdat dit alle emissies in de keten omvat (scope 1, 2 en 3). De meeste hotelketens richten zich in eerste instantie vooral op het terugdringen van de directe en de indirecte CO2-uitstoot in scope 1 en 2, zoals gas-, water- en elektriciteitsverbruik. Een meerderheid heeft nog geen concrete doelen gesteld aan toeleveranciers, zoals wasserijen, de voedingsgroothandel en schoonmaakdiensten voor CO2-reductie in de keten (scope 3).
"}},{"componentType":"paragraph","richBody":{"value":"“Scope 3-emissies blijven het meest complex om consistent te meten. We werken nu samen met een gespecialiseerde partner om emissiegegevens direct in onze financiële systemen te integreren. Bijvoorbeeld, of een hotel nu 5 of vijftig kussens bestelt, we willen dat elk item automatisch een emissiewaarde draagt die de volledige reis van leverancier tot eindbestemming weergeeft. Hierdoor zal de nauwkeurigheid van onze data aanzienlijk verbeteren.” (Annalise Tyrie, CitizenM)
"}},{"componentType":"paragraph","richBody":{"value":"Duurzaam onder de radar
Overigens blijkt uit gesprekken met verschillende hoteliers dat meerdere hotels en -ketens wel degelijk bezig zijn met duurzaamheid, maar dat ze geen concrete doelen hebben geformuleerd of hierover niet publiekelijk willen communiceren. Dit wordt ook wel ‘greenhushing’ genoemd, waarbij bedrijven zich stil houden om niet op te vallen. Dit doen ze onder meer omdat ze zichzelf niet op de borst willen kloppen en duurzaamheid niet als marketingstrategie willen inzetten, maar ook om reputatieschade te voorkomen omdat ze bijvoorbeeld te weinig doen op het gebied van duurzaamheid. Tegelijkertijd blijkt uit de analyse dat een aantal hotelketens zich juist groener voor doen dan dat ze daadwerkelijk zijn. Er worden ambitieuze beloftes gedaan, zoals het opstellen van klimaatdoelen voor een bepaalde datum, die uiteindelijk niet worden nagekomen. Soms worden reductiedoelstellingen afgezwakt omdat ze niet langer haalbaar blijken of doordat de marktomstandigheden zijn gewijzigd.
Horeca maakt inhaalslag met duurzame investeringen
Wat betreft investeringen in energiebesparing hebben Nederlandse horecabedrijven, waaronder hotels, restaurants, en vakantieparken, de afgelopen jaren een inhaalslag gemaakt. Tussen 2021 en 2023 lag de energieinvesteringsaftrek (EIA) aanzienlijk hoger dan reguliere investeringen in materiële activa. De EIA is een fiscale aftrek tot maximaal 40% van de investeringskosten voor ondernemers die investeren in energiezuinige bedrijfsmiddelen, zoals zonnepanelen, warmtepomp en energiezuinige keukenapparatuur.
Dit jaar maken hotels pas op de plaats
In 2024 nam de belangstelling voor de EIA aanzienlijk af; het totale bedrag halveerde ten opzichte van 2023. Ook dit jaar zal er naar verwachting minder worden geïnvesteerd in duurzame oplossingen. Dit komt doordat de meest laagdrempelige investeringen inmiddels zijn genomen. Een verdere verduurzaming vraagt om forse investeringen, waar veel hotels en hotelketens mee willen wachten, onder meer vanwege de geopolitieke onzekerheid. Ook de afbouw van subsidies, zoals een lagere fiscale aftrek van de EIA (van 45,5% naar 40%), spelen een rol. Daarnaast geven meerdere hoteliers aan een pas op de plaats te maken met duurzame investeringen vanwege alle onzekerheid rondom de vereenvoudiging van de CSRD en de invoering van de btw-verhoging in 2026.
Meerdere drijfveren om te verduurzamen
Er zijn meerdere redenen waardoor hotels de afgelopen jaren een inhaalslag hebben gemaakt op het gebied van energiebesparende investeringen. De belangrijkste drie zijn:
(Tim Slager, Molecaten vakantieparken) “We proberen bij Molecaten zo duurzaam mogelijk te zijn, maar houden er ook oog voor dat we voldoende rendement maken. De meeste gasten op onze vakantieparken stellen weinig tot geen eisen ten aanzien van de klimaattransitie. Ze willen op vakantie gewoon een leuke tijd hebben en zich niet bezighouden met duurzaamheid. Maar als wij over tien jaar nog relevant willen zijn, ontkomen we er niet aan om te verduurzamen.”
“Door op alle niveaus binnen onze bedrijfsvoering duurzame keuzes door te voeren, werken we gestaag richting het verminderen van onze ecologische afdruk. Zo worden onze vakantiehuisjes voorzien van energiebesparende maatregelen, zoals waterbesparende douches en kranen, led-verlichting en de zuinigste CV-ketels. Met behulp van slimme meters kunnen we ons energieverbruik monitoren en vakantieparken met elkaar vergelijken. Onze totale energiebesparing is echter nog moeilijk inzichtelijk te krijgen, onder meer omdat er jaarlijks nieuwe vakantiehuisjes bijkomen.”
“Een grote uitdaging voor ons is het verkrijgen van een vergunning om iets aan te passen. Circa 80% van onze vakantieparken valt binnen de 500-meter grens van Natura 2000-gebieden. Tot oktober 2026 wordt geen enkele vergunning afgegeven voor nieuwbouw. Dus kunnen we soms niet anders dan verbouwen, wat niet altijd de meest duurzame oplossing is.”
"}}]},{"componentType":"paragraph","richBody":{"value":"Energie- en waterverbruik relatief laag in Nederlandse hotels
In de afgelopen jaren zijn de meeste laagdrempelige energiebesparingen bij veel hotels wel doorgevoerd, zoals het gebruik van ledverlichting, slimme thermostaten, groene stroom en bewegingssensoren. Het waterverbruik is veelal verminderd door de installatie van waterbesparende kranen en douches. Dankzij deze maatregelen is vooral het waterverbruik van Nederlandse hotels relatief laag ten opzichte van Europese concurrenten. Qua energieverbruik presteren Nederlandse hotelkamers gemiddeld ten opzichte van andere Europese landen. Hoewel Nederlandse hotels al verschillende energiebesparende maatregelen hebben genomen, zijn hun kamers relatief groot vergeleken met andere Europese landen. Daardoor is er meer energie nodig om de kamers te verwarmen of te koelen.
“Het vinden van mogelijkheden voor CO2-reductie en energie-efficiëntie binnen een hotel hoeft niet per se ingewikkeld te zijn. Een aanzienlijk deel van het energieverbruik – circa 40% - is gekoppeld aan verwarming en warm water. Maatregelen zoals waterbesparende armaturen en proactief energiebeheer leveren direct kostenbesparingen op.” e de volledige reis van leverancier tot eindbestemming weergeeft. Hierdoor zal de nauwkeurigheid van onze data aanzienlijk verbeteren.” (Annalise Tyrie, CitizenM)
"}},{"componentType":"paragraph","richBody":{"value":"Meer bewustwording bij personeel en hotelgasten nodig
Naast energie- en waterbesparingen zijn afvalreductie, het tegengaan van voedselverspilling en duurzamer gedrag bij hotelgasten eveneens cruciale factoren om de CO2-uitstoot verder te verlagen. Afval kan worden verminderd door gebruik te maken van hervulbare verpakkingen, minder plastic en verpakkingsmateriaal te gebruiken en afval te scheiden. Maatregelen om voedselverspilling tegen te gaan zijn onder meer slim voorraadbeheer, kleinere porties en een beperkter menu-aanbod. Dit alles vereist overigens wel dat er bij het personeel meer bewustwording komt op het gebied van duurzaamheid. Hetzelfde geldt voor de hotelgast.
"Om plastic afval te verminderen bieden we op al onze hotelkamers water uit de kraan aan in plaats van plastic flesjes water. Met name internationale gasten vinden dat nog wel eens vreemd. Maar we leggen uit dat het water gezuiverd wordt door de duinen en dat het daardoor goed te drinken is." (Willem van Emden, Hotel De Plesman)
"},"alignedImage":{"position":"bottom","transformBaseUrl":"https://assets.ing.com/transform/db6d824f-d074-4993-84cb-1d10f51e14f3/Hotelbranche-fig5-tabel-maatregelen-NEW","original":"https://assets.ing.com/m/7213176a0bd991ff/original/Hotelbranche-fig5-tabel-maatregelen-NEW.svg","extension":"svg"}},{"componentType":"sectionTitle","title":"Hoofdstuk 4: Hoe duurzaam is de Nederlandse hotelgast?"},{"componentType":"paragraph","richBody":{"value":"Duurzaamheid speelt nauwelijks tot geen rol bij hotelkeuze
Duurzamer gedrag van hotelgasten bewerkstelligen is in theorie een relatief goedkope oplossing die aanzienlijke CO2-besparing kan opleveren. Hotels zetten hier steeds vaker op in, al blijft gastcomfort leidend. Toch blijkt duurzaamheid voor een meerderheid (77%) van de hotelgasten in de praktijk vaak nog geen belangrijke factor in de hotelkeuze te spelen. Zo blijkt uit de ING Vraag van Vandaag. Opvallend is dat dit ook geldt voor driekwart van de twintigers, of wel de zogenoemde GenZ-generatie, die veelal als meest duurzame generatie wordt gezien. Ondanks een groeiend bewustzijn op het gebied van duurzaamheid blijft prijs voor de meeste gasten de belangrijkste factor in de keuze voor een hotel. Bijna 80% van de hotelgasten is niet bereid extra te betalen voor een duurzamere kamer. Circa 20% is dat wel, voornamelijk gasten van 60 jaar en ouder.
40% kiest nog altijd voor dagelijkse schoonmaak
Tijdens een hotelverblijf vertonen hotelgasten duurzamer gedrag dan bij hun hotelkeuze. Zo kiest 61% er bewust voor handdoeken te hergebruiken in plaats van dagelijks te laten vervangen. Toch wil een kwart van de gasten nog altijd dagelijks schone handdoeken. In het geval van schoonmaak van de hotelkamer kiest een kwart van de hotelgasten er vanuit duurzaamheidsoogpunt voor om dit minder frequent te doen. Vier op de tien hotelgasten prefereert nog altijd de dagelijkse schoonmaak. Dit percentage loopt overigens op met de leeftijd van de hotelgast: bij de twintigers kiest 31% voor dagelijkse schoonmaak, bij gasten van 60 jaar en ouder loopt dit op tot 50%.
Huidige financiële beloningen lijken weinig effectief
Kleine financiële prikkels, zoals korting of een gratis drankje, lijken weinig effectief om hotelgasten tot duurzamer gedrag te bewegen. Slechts één op de tien hotelgasten is bereid de dagelijkse schoonmaak over te slaan als daar een kleine beloning tegenover staat. Bij twintigers ligt dit op 20%, terwijl slechts 6% van de zestigplussers hiervoor openstaat. Voor het overslaan van de dagelijkse handdoekenwissel is de bereidheid nog lager: slechts 5% van de gasten gaat hiermee akkoord in ruil voor een gratis drankje. Het invoeren van een toeslag voor bepaalde diensten heeft een grotere impact. Zo ziet een meerderheid van de hotelgasten af van de dagelijkse schoonmaak als hier extra kosten aan verbonden zijn. Dit percentage is hoger dan wanneer uitsluitend wordt ingespeeld op het duurzaamheidsbewustzijn van de gast.
"In hotel Jakarta hebben we een test uitgevoerd met betrekking tot het schoonmaken van de hotelkamer. De ene gast kreeg een gratis drankje als hij geen dagelijkse schoonmaak wilde, de andere gast kreeg daarvoor niets terug. Daar telde alleen het duurzaamheidsaspect. Uit de test bleek dat hotelgasten de schoonmaak niet vaker overslaan als ze hiervoor een beloning krijgen. Een enthousiaste uitleg van de receptioniste aan de balie is eerder bepalend voor de gast om de dagelijkse schoonmaak te laten schieten." (Michael Westers, WestCord Hotels)
"},"alignedImage":{"position":"bottom","transformBaseUrl":"https://assets.ing.com/transform/fb5eb310-13fb-44d9-a148-5e00b040f945/Hotelbranche-fig8-tabel-hotelgast-NEW","original":"https://assets.ing.com/m/4c60dcf26bec0d4f/original/Hotelbranche-fig8-tabel-hotelgast-NEW.svg","extension":"svg"}},{"componentType":"sectionTitle","title":"Hoofdstuk 5: Tegen welke uitdagingen loopt de hotelsector aan bij verduurzaming?"},{"componentType":"paragraph","richBody":{"value":"Uit gesprekken met hotels komen vier belangrijke uitdagingen bij verduurzaming naar voren:
1. Hoge investeringskosten
Vervolgstappen richting verduurzaming, zoals een warmtepomp en een waterrecyclingsysteem, vergen veelal aanzienlijke initiële investeringen met een lange terugverdientijd. Dit vormt nu nog een hoge drempel, vooral voor kleinere, zelfstandige hotels.
"De grootste CO2-besparingen in hotels zijn te realiseren op het gebied van water- en energiereductie. Technologische innovaties zijn daarbij zeer belangrijk. Boven de systeemplafonds van hotelkamers zitten inmiddels hele intelligente systemen. Dit vergt veelal grote investeringen vooraf, die pas over een langere periode renderen." (Erik van Dijk, Stichting KMVK)
2. Complexe en tegenstrijdige wet- en regelgeving
Wet- en regelgeving is complex, verandert regelmatig en werkt tegenstrijdig. Het verduurzamen van oudere hotelpanden en rijksmonumenten is extra ingewikkeld: installaties zijn vaak niet geschikt en zonnepanelen zijn bijvoorbeeld niet toegestaan op monumentale gebouwen.
3. Gastcomfort boven duurzaamheid
Hotelgasten gedragen zich doorgaans minder duurzaam dan thuis. Gedragsverandering is dan ook nodig, maar mag niet ten koste gaan van comfort, is de heersende overtuiging in de sector. In het luxere segment is dit spanningsveld extra groot: duurzaamheid mag de gastbeleving niet negatief beïnvloeden.
"Het reduceren van het energieverbruik in het hotel raakt de gastbeleving, de bedrijfsvoering en het commerciële belang. Het is dan ook belangrijk om een balans te vinden tussen het hooghouden van de gastbeleving en het reduceren van het verbruik. We kijken dan ook goed waar we welke stappen kunnen zetten en tot hoe ver we kunnen gaan, zonder dat het de gastbeleving raakt. Dat meten we onder meer uit de reviews. Zo bleek uit verschillende reviews dat de temperatuur in de kamer te koud of te koel was. Als er meerdere klachten op dit gebied komen in de reviews passen we de kamertemperatuur hierop aan." (Sybren Muijs, Hotel Haarhuis)
4. Gebrek aan kennis, tijd en personeel
Veel hotels beschikken niet over voldoende kennis op het gebied van duurzaamheid. Ook ontbreekt het veelal aan een duidelijke duurzaamheidsstrategie. Dit heeft ook invloed op het gedrag en bewustzijn bij het personeel, wat wel nodig is om de duurzaamheidsslag te kunnen maken. Vooral bij kleinere zelfstandige hotels komt duurzaamheid hierdoor veelal nog onvoldoende van de grond, uitzonderingen daargelaten.
Transitie naar een duurzamere sector nodig
De hotelsector loopt op het gebied van duurzaamheid niet voorop, terwijl verdere verduurzaming nodig is om de sector toekomstbestendig te maken. Veel hotels hebben inmiddels wel laagdrempelige investeringen op het gebied van energie- en waterbesparing gerealiseerd, maar daarna valt het stil. Enerzijds omdat hotels qua investeringen een pas op de plaats maken vanwege alle economische en geopolitieke onzekerheid in de markt, anderzijds omdat ze niet willen tornen aan het gastcomfort. Overheidsbeleid dat verduurzaming afdwingt en hotelgasten en andere partners, zoals touroperators en boekingsplatforms, die actiever om duurzamere oplossingen vragen, helpen om de verduurzaming in de hotelsector te versnellen.
Consistent beleid versnelt verduurzaming in de sector
Het is belangrijk dat overheidsregels niet met elkaar botsen, omdat dit de verduurzaming in de hotelsector kan belemmeren. Een heldere lange termijn visie zorgt daarnaast voor zekerheid en stimuleert zo investeringen in duurzaamheid. Het stellen van afdwingbare normen zorgt voor meer transparantie in de sector. Daarnaast leidt het tot betrouwbare data, waardoor hotels beter onderbouwde keuzes kunnen maken en de transitie in de sector versnelt.
“De hotelbranche blijft worstelen met toegang tot betrouwbare en consistente milieugegevens, wat het lastig maakt om ESG-prestaties tussen verschillende hotelgroepen te vergelijken. Zelfs iets eenvoudigs als het vergelijken van het energieverbruik op kamerniveau in moeilijk, omdat kamergroottes, hotelcategorieën en gebouwtypes sterk variëren. Deze verschillen en bezetting beïnvloeden het verbruik van middelen aanzienlijk. Zonder gestandaardiseerde meetwaarden kunnen vergelijkingen per vierkante meter en per bezette kamer gemakkelijk misleidend worden.” (Annalise Tyrie, CitizenM)
"}},{"componentType":"paragraph","richBody":{"value":"Duurzaamheid rendabel maken
De meeste hotels zijn nu nog niet in staat om duurzaamheidsmaatregelen om te zetten in meer omzet. Keuzes worden nog te vaak gemaakt vanuit kostenoverwegingen, in plaats vanuit duurzaamheidsoogpunt. Dit moet veranderen. Zo kan een toenemende vraag vanuit partners naar meer duurzame opties hotels helpen om een financiële businesscase rondom verduurzaming rendabel te maken. Overheidsbeleid kan dit versterken, bijvoorbeeld met een lagere toeristenbelasting voor duurzame hotels.
Sociale druk en aantrekkelijke prijsprikkels
Ten slotte kunnen ook hotels zelf beleid inzetten om hotelgasten te stimuleren tot duurzamer gedrag. Dit kan door duurzamere opties, zoals schoonmaak van de hotelkamer om de dag, standaard te maken. Of juist door het geven van aantrekkelijke financiële prijsprikkels voor wie kiest voor minder dagelijkse service. Maar ook sociale druk kan helpen: een vriendelijke vraag bij check-in kan al leiden tot duurzamer gedrag van de hotelgast. Ook hier kan overheidsregulering als vliegwiel fungeren, omdat de hotelsector hier waarschijnlijk pas op grotere schaal mee gaat experimenteren als ze daartoe verplicht wordt.
Auteur
Katinka Jongkind, ING Research
katinka.jongkind@ing.com
Met medewerking van:
Sjuk Akkerman, ING Sector Banking
sjuk.akkerman@ing.com
Mirjam Bani, ING Research
Dimitry Fleming, ING Research
Marten van Garderen, ING Research
Met dank aan:
Erik van Dijk - Stichting KMVK
Willem van Emden - Hotel De Plesman
Edo Garretsen - WestCord Hotels
Sybren Muijs - Hotel Haarhuis
Tim Slager - Molecaten
Annalise Tyrie - CitizenM
Michael Westers - WestCord Hotels
"}},{"componentType":"accordion","accordionList":[{"title":"Disclaimer","richBody":{"value":"
Deze publicatie is opgesteld door de ‘Economic and Financial Analysis Division’ van ING Bank N.V. (‘‘ING’’) en slechts bedoeld ter informatie van haar cliënten. Deze publicatie is geen beleggingsaanbeveling noch een aanbieding of uitnodiging tot koop of verkoop van enig financieel instrument. Deze publicatie is louter informatief en mag niet worden beschouwd als advies in welke vorm dan ook. ING betrekt haar informatie van betrouwbaar geachte bronnen en heeft alle mogelijke zorg betracht om er voor te zorgen dat ten tijde van de publicatie de informatie waarop zij haar visie in deze publicatie heeft gebaseerd niet onjuist of misleidend is. ING geeft geen garantie dat de door haar gebruikte informatie accuraat of compleet is. ING noch één of meer van haar directeuren of werknemers aanvaardt enige aansprakelijkheid voor enig direct of indirect verlies of schade voortkomend uit het gebruik van (de inhoud van) deze publicatie alsmede voor druk- en zetfouten in deze publicatie. De informatie in deze publicatie geeft de persoonlijke mening weer van de Analist(en) en geen enkel deel van de beloning van de Analist(en) was, is, of zal direct of indirect gerelateerd zijn aan het opnemen van specifieke aanbevelingen of meningen in dit rapport. De analisten die aan deze publicatie hebben bijgedragen voldoen allen aan de vereisten zoals gesteld door hun nationale toezichthouders aan de uitoefening van hun vak. De informatie in deze publicatie kan gewijzigd worden zonder enige vorm van aankondiging.ING noch één of meer van haar directeuren of werknemers aanvaardt enige aansprakelijkheid voor enig direct of indirect verlies of schade voortkomend uit het gebruik van (de inhoud van) deze publicatie alsmede voor druk- en zetfouten in deze publicatie. Auteursrecht en rechten ter bescherming van gegevensbestanden zijn van toepassing op deze publicatie. Niets in deze publicatie mag worden gereproduceerd, verspreid of gepubliceerd door wie dan ook voor welke reden dan ook zonder de voorafgaande uitdrukkelijke toestemming van de ING. Alle rechten zijn voorbehouden. ING Bank N.V. is statutair gevestigd te Amsterdam, houdt kantoor aan Bijlmerdreef 106, 1102 CT te Amsterdam, Nederland en is onder nummer 33031431 ingeschreven in het handelsregister van de kamer van koophandel. In Nederland is ING Bank N.V. geregistreerd bij en staat onder toezicht van De Nederlandsche Bank en de Autoriteit Financiële Markten. Voor nadere informatie omtrent ING policy zie https://research.ing.com/. De tekst is afgesloten op 20 november 2025. Auteur: Katinka Jongkind
"}}]}]}}}![6,5 ton per huishouden per jaar](\"https://www.milieucentraal.nl/media/rpthg1m5/meeste-co2uitstoot-1.png\"){kind=link}