Kleine krimp kwam niet onverwachts
Onze economie bleef hangen in een soort stagnatie. De economie kromp zoals verwacht, maar van een grote terugval is vooralsnog geen sprake. Ten opzichte van een jaar eerder was de economie slechts -0,6% kleiner. Dit maakt dat de economie en de arbeidsmarkt iets minder oververhit zijn.
Afbouw van te groot bevonden voorraden
Het afbouwen van bedrijfsvoorraden is de belangrijkste oorzaak voor de krimp van de economie in het derde kwartaal. Dit drukte het bbp met 0,4%-punt. Bedrijven vonden hun voorraden te groot: de extra voorraden die ze uit voorzorg over wereldwijde leveringsproblemen eerder hadden opgebouwd waren niet meer nodig. Ook zijn de afzetverwachtingen met de tijd verslechterd.
Terugloop over de hele breedte van de fysieke investeringen
De investeringen deden precies waar velen eigenlijk vroeg of laat op rekenden: krimpen. De combinatie van een zwakkere wereldconjunctuur met hogere financieringskosten moest op een gegeven moment tot minder investeringen leiden. Dat is in het derde kwartaal dus gebeurd. De afname van het investeringsvolume haalde ook 0,4%-punt van de economische groei af. De investeringen daalden op allerlei fronten: fysieke investeringen namen allemaal af. In het bijzonder liep de aanschaf van transportmiddelen en (in mindere maar ook substantiële mate) van machines terug. Alleen investeringen in immateriële zaken als onderzoek & ontwikkeling en software & databanken groeiden nog.
Handel krimpt, maar door nog zwakkere invoer was de handelsbalans positief voor de bbp-groei
De handel met het buitenland liep ook terug (-1,6% kwartaal-op-kwartaal) in het derde kwartaal. Vooral de goederenhandel daalde, maar ook de dienstenhandel kromp. Toch had de handelsbalans boekhoudkundig een positief effect (van 0,3%-punt) op de economische groei. Dit komt doordat de goedereninvoer harder terugliep (-2,3%) dan de goederenuitvoer. Buitenlandse consumenten kochten overigens nog wel wat meer in Nederland dan in het tweede kwartaal, maar bereikten nog steeds niet het niveau van voor corona.
Consument koopt evenveel, maar geeft wel weer meer geld uit
Nederlanders kochten in het derde kwartaal evenveel goederen en diensten als in het tweede. In euro's gemeten gaven ze echter wel meer uit. Dat komt doordat de consumptieprijzen gemiddeld hoger lagen. Dit was een verbetering vergeleken met het tweede kwartaal, omdat toen de nominale consumptie van huishoudens zelfs daalde.
Nederlanders kochten meer in het buitenland, maar wel iets minder in het binnenland. In het binnenland vielen de consumptie van diensten en van duurzame goederen lager uit, terwijl er wel weer wat meer gekocht werd in de categorie voeding, drank en genotsmiddelen.
De overheidsconsumptie was de enige bestedingscategorie die in volumes groeide, met een behoorlijke 0,6%. De werkgelegenheid groeide vooral in het openbaar bestuur en het onderwijs.
Grootste teruggang bij energiebedrijven en recreatie, cultuur & sport
Kijken we naar de bedrijfstakken, dan zien we dat de toegevoegde waarde het sterkst afnam bij energiebedrijven en in de sector recreatie, cultuur & sport. Positieve uitschieter was de delfstoffenwinning (lees “gas en olie”), met een groei van 11,5%. Verder was het sectorbeeld veelal gematigd, met geringere plussen en minnen.
Groei keert naar verwachting voorzichtig terug
De realisatiecijfers over het derde kwartaal zijn geen reden voor grote bijstellingen van de groeiramingen. Nederland blijft waarschijnlijk nog wel even in stagnatiemodus: de kwartaalgroei wijkt de komende kwartalen waarschijnlijk niet heel ver van de 0. Toch verwachten we wel dat de groei in het vierde kwartaal van dit jaar positief zal uitvallen, en ook dat in 2024 de weg omhoog wordt doorgezet. Dit is niet zeker, maar er zijn wel aanwijzingen hiervoor.
Uit enquêtegegevens van de Europese Commissie blijkt bijvoorbeeld dat een aantal vooruitkijkende indicatoren over de verwachtingen van bedrijven voor het vierde kwartaal positiever zijn dan voor het derde. Zo verbeterde het oordeel over het orderboek in de bouw en de detailhandel. Wat de detailhandel dit kwartaal kan helpen is een verwachte koopkracht- en vermogensstijging voor de consumenten, als gevolg van een opleving van de woningmarkt en afnemende inflatie in combinatie met hogere cao-loonstijgingen (die in oktober tot 6,5% jaar-op-jaar stegen). Daarnaast is de commerciële dienstensector optimistischer over de vraag in de nabije toekomst dan de voorgaande maanden.
Ondanks deze raming van een terugkeer naar zwarte cijfers zal de bbp-groei naar verwachting wel onder het potentiële niveau blijven. Wij verwachten met name dat de negatieve trend in de investeringen zal aanhouden en zien in het ondernemersvertrouwen ook dat “onvoldoende vraag” recent wat vaker door het bedrijfsleven wordt genoemd als belemmering. Daarmee blijft conjuncturele zwakte zichtbaar in de ramingen voor de Nederlandse economie.
Deze publicatie is opgesteld door de 'Economic and Financial Analysis Division' van ING Bank N.V. ("ING") en slechts bedoeld ter informatie van haar cliënten. Deze publicatie is geen beleggingsaanbeveling noch een aanbieding of uitnodiging tot koop of verkoop van enig financieel instrument. Deze publicatie is louter informatief en mag niet worden beschouwd als advies in welke vorm dan ook. ING betrekt haar informatie van betrouwbaar geachte bronnen en heeft alle mogelijke zorg betracht om ervoor te zorgen dat ten tijde van de publicatie de informatie waarop zij haar visie in deze publicatie heeft gebaseerd niet onjuist of misleidend is. ING geeft geen garantie dat de door haar gebruikte informatie accuraat of compleet is. ING noch één of meer van haar directeuren of werknemers aanvaarden enige aansprakelijkheid voor enig direct of indirect verlies of schade voortkomend uit het gebruik van (de inhoud van) deze publicatie alsmede voor druk- en zetfouten in deze publicatie. De informatie in deze publicatie geeft de persoonlijke mening weer van de Analist(en) en geen enkel deel van de beloning van de Analist(en) was, is, of zal direct of indirect gerelateerd zijn aan het opnemen van specifieke aanbevelingen of meningen in dit rapport. De analisten die aan deze publicatie hebben bijgedragen voldoen allen aan de vereisten zoals gesteld door hun nationale toezichthouders aan de uitoefening van hun vak. De informatie in deze publicatie kan gewijzigd worden zonder enige vorm van aankondiging. ING noch één of meer van haar directeuren of werknemers aanvaarden enige aansprakelijkheid voor enig direct of indirect verlies of schade voortkomend uit het gebruik van (de inhoud van) deze publicatie alsmede voor druk- en zetfouten in deze publicatie. Auteursrecht en rechten ter bescherming van gegevensbestanden zijn van toepassing op deze publicatie. Niets in deze publicatie mag worden gereproduceerd, verspreid of gepubliceerd door wie dan ook voor welke reden dan ook zonder de voorafgaande uitdrukkelijke toestemming van de ING. Alle rechten zijn voorbehouden. ING Bank N.V. is statutair gevestigd te Amsterdam, houdt kantoor aan Bijlmerplein 888, 1102 MG te Amsterdam, Nederland en is onder nummer 33031431 ingeschreven in het handelsregister van de kamer van koophandel. In Nederland is ING Bank N.V. geregistreerd bij en staat onder toezicht van De Nederlandsche Bank en de Autoriteit Financiële Markten. Voor nadere informatie omtrent ING policy zie https://research.ing.com/.
"}}]},{"componentType":"cards","cards":[{"componentType":"productCard","cardType":"product","cardSize":"small","title":"Marcel Klok","intro":"Macro-econoom Nederland","image":{"transformBaseUrl":"https://assets.ing.com/transform/b1edff06-a113-4c73-8b69-e6688996223c/Marcel-Klok-500x500px","type":"image","width":858,"altTextNL":"Marcel Klok","original":"https://assets.ing.com/m/597ea4c628b0b566/original/Marcel-Klok-500x500px.jpg","extension":"jpg"},"link":{"url":"/zakelijk/economie/over-ing-research/auteur/marcel-klok"}}]}]},"complementaryZone":{"flexComponents":[{"componentType":"sectionTitle","title":"Ook interessant"},{"componentType":"cards","cards":[{"componentType":"productCard","cardType":"product","cardSize":"medium","title":"Welvaartsverlies door duurdere invoer na het uitbreken van de oorlog grotendeels goedgemaakt","body":"22 juni - Door de oorlog in Oekraïne stegen prijzen, vooral van gas. Dit kostte Nederland als netto-importeur van gas miljarden materiële welvaart. Dit ruilvoetverlies is recent grotendeels goed gemaakt, omdat onze uitvoerprijzen relatief harder stegen dan de invoerprijzen.","image":{"transformBaseUrl":"https://assets.ing.com/transform/6505a806-3a8d-4363-b55f-ec13a2aa94ae/Duik-in-de-economie-Haven","type":"image","width":1034,"original":"https://assets.ing.com/m/4d6851fc7f33d00/original/Duik-in-de-economie-Haven.png","extension":"png"},"link":{"url":"/zakelijk/economie/nederland/welvaartsverlies-door-duurdere-invoer-na-het-uitbreken-van-de-oorlog-grotendeels-goedgemaakt"}},{"componentType":"productCard","cardType":"product","cardSize":"medium","title":"Dutch Economy Chart Book","body":"5 juni – Nieuwe editie met ruim 40 visuals over de Nederlandse economie, inclusief de laatste ramingen.","image":{"transformBaseUrl":"https://assets.ing.com/transform/970b715f-b57a-4fd0-a18a-e378bc04f137/Voorkant-Dutch-economy-Chart-book-boot-klein","type":"image","width":3304,"original":"https://assets.ing.com/m/7090a490d97ecb65/original/Voorkant-Dutch-economy-Chart-book-boot-klein.png","extension":"png"},"link":{"url":"https://assets.ing.com/m/292a774561720666/original/Dutch-Economy-Chart-Book-June-2023.pdf"}},{"componentType":"productCard","cardType":"product","cardSize":"small","title":"Meer over de Nederlandse economie","image":{"transformBaseUrl":"https://assets.ing.com/transform/f166203c-2322-4c95-a19b-f4d5d5d609fd/Map-Netherlands-icon","type":"image","width":312,"original":"https://assets.ing.com/m/644f5fb91126c7f1/original/Map-Netherlands-icon.svg","extension":"svg"},"link":{"url":"/zakelijk/economie/nederland"}},{"componentType":"productCard","cardType":"product","cardSize":"small","title":"Ramingen Nederlandse economie","image":{"transformBaseUrl":"https://assets.ing.com/transform/19669982-6e87-48c7-80f4-7d314a8b215c/Interest-Percentage_Out_Outline","type":"image","width":32,"altTextNL":"\"\"","original":"https://assets.ing.com/m/5093bfbde9405ba4/original/Interest-Percentage_Out_Outline.svg","extension":"svg"},"link":{"url":"/zakelijk/economie/nederland/verwachtingen-voor-de-economie-in-cijfers"}}]},{"componentType":"sectionTitle","title":"Blijf op de hoogte"},{"componentType":"cards","cards":[{"componentType":"serviceCard","cardType":"service","cardSize":"small","title":"Onze publicaties in je mailbox","image":{"transformBaseUrl":"https://assets.ing.com/transform/ed278600-502d-4eab-b44c-b995dfb5f253/Icon-Envelope","type":"image","width":237,"original":"https://assets.ing.com/m/27711bd2f94a8e23/original/Icon-Envelope.svg","extension":"svg"},"link":{"url":"https://ingthink.slgnt.eu/optiext/optiextension.dll?ID=PbkPn7YpYhvjrFjvTUD8S3Vav52QmkvGQm7qSxkvuviMQZuzyw35feMmO6cH6bUlOBp%2BNWCyQFeoieEKV4"}},{"componentType":"productCard","cardType":"product","cardSize":"small","title":"Volg ons op X","image":{"transformBaseUrl":"https://assets.ing.com/transform/53b8855d-2f0c-4e52-8575-ca5457329002/Logo-X","type":"image","width":786,"original":"https://assets.ing.com/m/5d6498c19f531619/original/Logo-X.svg","extension":"svg"},"link":{"url":"https://twitter.com/ingnl_economie"}}]}]}}}