Het is de Dag van de Arbeid. Gisteren kregen we de laatste arbeidsmarktcijfers tot onze beschikking. Deze zonnige eerste mei lijkt symbolisch voor de stand van de arbeidsmarkt: die ligt er zonnig bij, althans vanuit het perspectief van de werkenden. Er zijn net iets meer vacatures dan werklozen. De loonstijgingen zijn sterker dan de prijsstijgingen. En al verwachten we dat de handelsoorlog en de sterke euro wat druk zetten op onze exportpositie en dus op de arbeidsvraag, toch denken we dat de arbeidsmarkt nog lang krap zal blijven.
Was vroeger het creëren van werkgelegenheid een belangrijke politieke opgave, onlangs organiseerde het kabinet een 'arbeidsmarktkraptetop’. Daar werd gesproken over hoe het probleem van de krappe arbeidsmarkt op te lossen. Ik mocht er de aftrap doen. Er moesten daarbij eerst een paar belangrijke punten gemaakt worden. Ten eerste: een krappe arbeidsmarkt is een luxeprobleem. Vervelend voor werkgevers (voor hen is een tekort aan mensen vaak de belangrijkste belemmering voor verdere groei), maar een zegen voor werkenden en uiteindelijk zijn er nu eenmaal meer werkenden dan werkgevers. Wat ook direct impliceert dat we eigenlijk niet per se af willen van de krappe arbeidsmarkt. De politieke doelstelling is het optimaliseren van de arbeidsmarkt, zodat die zo veel mogelijk brede welvaart oplevert. Hier past tenslotte ook nog het korte intermezzo dat er in de hele wereld slechts vier landen zijn waar mensen gemiddeld genomen gelukkiger zijn dan in Nederland. Dit kan later in dit stuk nog belangrijk blijken.
Op de top werd besproken wat er aan de arbeidsmarktkrapte te doen is. Dat wist iedereen eigenlijk al, want daarover zijn al prachtige rapporten en kamerbrieven geschreven en alle aanwezigen waren zeer deskundig. Ik noem kort de oplossingen en kom daarna pas bij het echte probleem. Er zijn grofweg drie typen oplossing:
Oplossing 1: Meer uren werken
Oplossing 2: Meer doen per uur
Oplossing 3: Minder arbeidsvraag uitoefenen
En pas dan zijn we bij het echte probleem. Alle oplossingen – maar vooral het verminderen van de arbeidsvraag – vereisen politieke keuzes. De politiek vindt het echter heel lastig om te kiezen. Dat impliceert namelijk ook verliezers. En, hier kom ik terug op dat geluk, in een land waar mensen gemiddeld genomen behoorlijk gelukkig zijn, is verlies een van de voornaamste risico’s. We zien het terug in de Voorjaarsnota, het stikstofbeleid en het klimaatbeleid: echte keuzes maken lukt de politiek op dit moment niet. Deze politieke slakkengang leidt tot een verlies aan kansen op een betere toekomst. Maar gemiste kansen gaan niet stemmen, dus ik zie dit zo snel niet veranderen.
De politiek biedt bedrijven, die daarnaar snakken, dus niet de langetermijnvisie waar ze op hopen. Toch is het niet zo moeilijk om te zien welke kant de arbeidsmarkt in de toekomst op gaat.
Werkenden in Nederland blijven duurder dan elders: De beschikbaarheid van mensen zal beperkt groeien, arbeid blijft relatief schaars, mensen zijn relatief hoogopgeleid, onze arbeidsstandaarden zullen hoog blijven en onze kosten van levensonderhoud ook.
Werk zal veel verder gedigitaliseerd en geautomatiseerd worden. Technologische mogelijkheden voor automatisering en digitalisering nemen toe. Europa en Nederland in het bijzonder zullen daarom meer inzetten op digitalisering en automatisering van werk.
Ruimte blijft duur en schaars. Ook na het doorhakken van stikstofknopen blijft ruimte in Nederland schaars en dus zal de prijs van een vierkante meter hoog blijven. Gemeenten en provincies zullen proberen de hoogst mogelijke toegevoegde waarde per vierkante meter na te streven.
De milieu- en klimaatregels zullen steeds verder aangescherpt worden. Het klimaat blijft – getuige ook deze ongemakkelijk warme dag – veranderen en de grenzen van de planeet zijn we al flink voorbij. Europa zal doorgaan met het beprijzen en normeren van negatieve externe effecten, ook omdat daar een breed publiek draagvlak voor is.
Energie blijft in Europa relatief duur en schaars. Europa is en blijft een continent dat een energietekort heeft. Om geopolitieke en economische redenen zal het continent dus de energiebehoefte willen remmen en overstappen op zoveel mogelijk hernieuwbare energie. De exporten van energie-intensieve producten vanuit Europa naar de rest van de wereld zullen relatief kleiner worden vanwege de relatieve prijs van energie.
Nederland krijgt in het energielandschap een andere positie in Europa. De liggingsvoordelen van Nederland, met een sterk ontwikkelde infrastructuur blijven gunstig voor energie-intensieve spelers, maar Europese landen met veel zon, wind en waterkracht maken een inhaalslag.
We hebben relatief meer mensen nodig voor onze veiligheid. Onze fysieke en zeker ook digitale veiligheid staan onder druk en vragen om de inzet van mensen en middelen. Dat geldt voor militair personeel, maar ook voor de industrie en cyberexperts.
Stukje bij beetje zullen de bovenstaande factoren beleidsmaatregelen afdwingen. Op zeker moment zullen politici geen andere keuze zien dan te bewegen. Dus werkgevers zullen in de loop van de tijd, via vestigingsvoorwaarden, arbeidsvoorwaarden, lonen, de arbeidsinspectie, milieu- en klimaatregels, belastingen en fysieke infrastructuur hun speelveld zien veranderen in een economie die minder energie, ruimte en arbeidsintensief is dan nu. Heel geleidelijk vormt zich zo onze lange termijn, want zo gaan die dingen in gelukkige landen met een luxeprobleem.
"},"alignedImage":{"position":"bottom"}},{"componentType":"cards","cards":[{"componentType":"productCard","cardType":"product","cardSize":"small","title":"Marieke Blom","intro":"Hoofdeconoom ING Research","image":{"transformBaseUrl":"https://assets.ing.com/transform/7d73dfbf-b768-4cdd-a487-a422276528d5/Marieke-Blom_790x438px-2","type":"image","width":148,"original":"https://assets.ing.com/m/775ac78248d2d324/original/Marieke-Blom_790x438px-2.png","extension":"png"},"link":{"url":"/zakelijk/economie/over-ing-research/auteur/marieke-blom"}}]},{"componentType":"accordion","accordionList":[{"title":"Disclaimer","richBody":{"value":"Deze publicatie is opgesteld door de 'Economic and Financial Analysis Division' van ING Bank N.V. ("ING") en slechts bedoeld ter informatie van haar cliënten. Deze publicatie is geen beleggingsaanbeveling noch een aanbieding of uitnodiging tot koop of verkoop van enig financieel instrument. Deze publicatie is louter informatief en mag niet worden beschouwd als advies in welke vorm dan ook. ING betrekt haar informatie van betrouwbaar geachte bronnen en heeft alle mogelijke zorg betracht om ervoor te zorgen dat ten tijde van de publicatie de informatie waarop zij haar visie in deze publicatie heeft gebaseerd niet onjuist of misleidend is. ING geeft geen garantie dat de door haar gebruikte informatie accuraat of compleet is. ING noch één of meer van haar directeuren of werknemers aanvaarden enige aansprakelijkheid voor enig direct of indirect verlies of schade voortkomend uit het gebruik van (de inhoud van) deze publicatie alsmede voor druk- en zetfouten in deze publicatie. De informatie in deze publicatie geeft de persoonlijke mening weer van de Analist(en) en geen enkel deel van de beloning van de Analist(en) was, is, of zal direct of indirect gerelateerd zijn aan het opnemen van specifieke aanbevelingen of meningen in dit rapport. De analisten die aan deze publicatie hebben bijgedragen voldoen allen aan de vereisten zoals gesteld door hun nationale toezichthouders aan de uitoefening van hun vak. De informatie in deze publicatie kan gewijzigd worden zonder enige vorm van aankondiging. ING noch één of meer van haar directeuren of werknemers aanvaarden enige aansprakelijkheid voor enig direct of indirect verlies of schade voortkomend uit het gebruik van (de inhoud van) deze publicatie alsmede voor druk- en zetfouten in deze publicatie. Auteursrecht en rechten ter bescherming van gegevensbestanden zijn van toepassing op deze publicatie. Niets in deze publicatie mag worden gereproduceerd, verspreid of gepubliceerd door wie dan ook voor welke reden dan ook zonder de voorafgaande uitdrukkelijke toestemming van de ING. Alle rechten zijn voorbehouden. ING Bank N.V. is statutair gevestigd te Amsterdam, houdt kantoor aan Bijlmerplein 888, 1102 MG te Amsterdam, Nederland en is onder nummer 33031431 ingeschreven in het handelsregister van de kamer van koophandel. In Nederland is ING Bank N.V. geregistreerd bij en staat onder toezicht van De Nederlandsche Bank en de Autoriteit Financiële Markten. Voor nadere informatie omtrent ING policy zie https://research.ing.com/.
"}}]}]},"complementaryZone":{"flexComponents":[{"componentType":"sectionTitle","title":"Ook interessant"},{"componentType":"cards","cards":[{"componentType":"productCard","cardType":"product","cardSize":"medium","title":"Vermogen van ouders speelt steeds grotere rol op woningmarkt","body":"18 april - Koopstarters hebben naar verhouding een hoger inkomen en brengen steeds meer eigen vermogen mee. Vermogen dat ze steeds vaker door hun ouders geschonken krijgen.","image":{"transformBaseUrl":"https://assets.ing.com/transform/4d1021fc-0f7e-4966-9573-a43392728ed2/Duik-in-de-economie-huizenrij","type":"image","width":2508,"original":"https://assets.ing.com/m/53bbf5b133f4db00/original/Duik-in-de-economie-huizenrij.jpg","extension":"jpg"},"link":{"url":"/zakelijk/economie/woningmarkt/vermogen-van-ouders-speelt-steeds-grotere-rol-op-woningmarkt"}},{"componentType":"productCard","cardType":"product","cardSize":"medium","title":"Liberation Day biedt momentum voor Europa’s eigen economische vrijheid","body":"3 april - De Trump-regering dient de wereldeconomie en zeker ook Europe via tarieven pijnlijke klappen toe. Toch liggen er volop mogelijkheden deze om te zetten in kansen. De plannen daarvoor zijn er en het momentum ook.","image":{"transformBaseUrl":"https://assets.ing.com/transform/ef12f473-be7e-4207-b952-b9dde87e3edb/Duik-in-de-economie-Markets2","type":"image","width":681,"original":"https://assets.ing.com/m/5e579969d8dcf887/original/Duik-in-de-economie-Markets2.jpg","extension":"jpg"},"link":{"url":"/zakelijk/economie/internationaal/liberation-day-biedt-momentum-voor-europas-eigen-economische-vrijheid"}},{"componentType":"productCard","cardType":"product","cardSize":"small","title":"Meer over de Nederlandse economie","image":{"transformBaseUrl":"https://assets.ing.com/transform/f166203c-2322-4c95-a19b-f4d5d5d609fd/Map-Netherlands-icon","type":"image","width":312,"original":"https://assets.ing.com/m/644f5fb91126c7f1/original/Map-Netherlands-icon.svg","extension":"svg"},"link":{"url":"/zakelijk/economie/nederland"}},{"componentType":"productCard","cardType":"product","cardSize":"small","title":"Meer over Building & Construction","image":{"transformBaseUrl":"https://assets.ing.com/transform/6d76ec89-0e87-42cd-b246-058f18677fa2/Icon-Building-and-construction","type":"image","width":236,"original":"https://assets.ing.com/m/189cfafc70343cd4/original/Icon-Building-and-construction.svg","extension":"svg"},"link":{"url":"/zakelijk/sector/building-and-construction"}}]},{"componentType":"sectionTitle","title":"Blijf op de hoogte"},{"componentType":"cards","cards":[{"componentType":"serviceCard","cardType":"service","cardSize":"small","title":"Onze publicaties in je mailbox","image":{"transformBaseUrl":"https://assets.ing.com/transform/ed278600-502d-4eab-b44c-b995dfb5f253/Icon-Envelope","type":"image","width":237,"original":"https://assets.ing.com/m/27711bd2f94a8e23/original/Icon-Envelope.svg","extension":"svg"},"link":{"url":"https://ingthink.slgnt.eu/optiext/optiextension.dll?ID=PbkPn7YpYhvjrFjvTUD8S3Vav52QmkvGQm7qSxkvuviMQZuzyw35feMmO6cH6bUlOBp%2BNWCyQFeoieEKV4"}},{"componentType":"productCard","cardType":"product","cardSize":"small","title":"Volg ons op X","image":{"transformBaseUrl":"https://assets.ing.com/transform/53b8855d-2f0c-4e52-8575-ca5457329002/Logo-X","type":"image","width":786,"original":"https://assets.ing.com/m/5d6498c19f531619/original/Logo-X.svg","extension":"svg"},"link":{"url":"https://twitter.com/ingnl_economie"}}]}]}}}