De Nederlandse tefloneconomie van de jaren 20
In de afgelopen zesenhalf jaar is de Nederlandse economie van teflon gebleken. Wat er ook gebeurde, het heeft geen echte recessie in de brede zin veroorzaakt. De coronacrisis, de oorlog in Oekraïne en de energiecrisis van 2022, handelsoorlog van 2025 en de Midden-Oosten-oorlog van dit jaar hebben de economie niet langdurig in een diep dal gekregen en voor relatief weinig werkloosheid gezorgd. Sterker: de economische groei over deze periode is ondanks tijdelijke dips heel aardig gebleken, zeker in vergelijking met andere eurozone-economieën.[1]
Dit geeft de indruk dat Nederland zich geen zorgen over economische groei meer hoeft te maken. “Het komt toch wel goed” is een sentiment dat je vaker in het debat over de economie ziet opduiken. Historisch gezien is dat sentiment echter slecht te rechtvaardigen. Kijk naar onze oosterburen. De economische wederopstanding van Duitsland in de jaren 2000, soms aangeduid als een tweede Wirtschaftswunder, gaf het land een gevoel van economische onoverwinnelijkheid. In de afgelopen tien jaar is gebleken dat Duitsland kwetsbaar is voor hoge energieprijzen en concurrentie en vraaguitval uit China.
Daarom duiken we in dit artikel in de redenen achter de sterke Nederlandse groei van dit decennium en waar de kwetsbaarheden zitten.
Nederland profiteert sterk van het machinebouwcluster
Bij de sterke groei van de afgelopen jaren valt de enorme versnelling van de groei in de machinebouwindustrie op. Hierbinnen speelt de chipmachinemaker ASML een dominante rol.[2] De groei was ook in de jaren voor de pandemie al sterk en sinds de AI-boom plaatsvindt is de sector sterk doorgegroeid. Daarmee is ASML en het cluster daaromheen een belangrijke driver van de economische groei geworden in de afgelopen periode. "In Brussel zijn zorgen over het missen van de AI-boom breed gedragen. Zo waarschuwde Mario Draghi in zijn rapport over het Europese concurrentievermogen dat Europa zich ‘op de drempel van een AI-revolutie’ bevindt en zich niet kan veroorloven vast te blijven zitten in de technologieën van gisteren." Voor Nederland zijn dat soort zorgen momenteel onterecht. Mede via de machinebouw profiteert Nederland daar ten volle van. Zo kwam 14% van de groei van de afgelopen zes jaar uit deze ene sector.
Farma en digitale diensten presteren ook erg sterk
Ook de farmaceutische industrie en IT-sector nemen een belangrijke rol in de groei van de afgelopen zes jaar in, met een bijdrage van respectievelijk 8% en 19%. Zo speelt de digitale revolutie een steeds belangrijkere rol in de economie en is ook het farma-cluster – dat onder andere profiteert van vergrijzing en nieuwe medicijnen - steeds belangrijker. Daarmee is een aantal moderne hightech sectoren dus zeer relevant voor het Nederlandse economische succes van de afgelopen tijd.
Daarnaast is een grotere (semi)overheid een belangrijke motor van de groei
Zoals voorgaande grafieken laten zien is de groei van de Nederlandse economie niet alleen door hightech, maar ook door de overheid en semipublieke sector gedreven. De economische schokken van de afgelopen jaren hebben zeker hun sporen nagelaten, maar dat is in grote mate opgevangen door een sterke stijging van de overheidsuitgaven. Dat heeft de economische groei flink geholpen in een tijd waarin onzekerheid onder consumenten en het bedrijfsleven de groei remde.
Dit resulteert ook op sectorniveau in een grotere bijdrage van de (semi)publieke sector aan de economie. Vooral de gezondheidszorg is zeer sterk gegroeid in de afgelopen jaren en ook de overheid zelf is flink groter geworden. Vooral de grote bijdrage van de overheid is echt anders dan in de jaren voor de pandemie. En waar andere Europese landen de (semi)overheid ook hebben zien groeien, is dat in Nederland veel meer dan gemiddeld geweest.
"}},{"alignedImage":{"position":"bottom","altTextNL":"Overheidsconsumptie leverde recent een veel grotere bijdrage aan de economische groei dan de overheidsinvesteringen","extension":"svg","original":"https://assets.ing.com/asset/6c8da584-fcd2-4388-94cb-d8567a23bbe1/ING_EBZ-pd26-aandeel-overheidsconsumptie-groter.svg","transformBaseUrl":"https://assets.ing.com/transform/6c8da584-fcd2-4388-94cb-d8567a23bbe1/ING_EBZ-pd26-aandeel-overheidsconsumptie-groter"},"componentType":"paragraph","richBody":{"value":"Dat komt voor een belangrijk deel doordat de overheid de afgelopen jaren meer is gaan uitgeven. De vraag naar zorg groeide door de vergrijzing, er kwam na jaren van bezuinigingen meer aandacht voor publieke dienstverlening en tijdens crises werd extra geld ingezet om huishoudens en bedrijven te ondersteunen. Voor de betaalbaarheid van de welvaartsstaat is een grotere (semi)overheid echter niet per se goed nieuws.
Groei vanuit de overheidsbegroting niet zoveel gericht op toekomstig groeivermogen
Tegelijkertijd is het vooral de overheidsconsumptie die heeft bijgedragen aan de groei, de overheidsinvesteringen – die zo belangrijk zijn voor het toekomstige groeivermogen - veel minder. Ook is er recent veel koopkrachtbeleid gevoerd. Dat betekent dat de extra uitgaven die gedaan zijn voornamelijk geholpen hebben om de negatieve effecten van de economische schokken te verminderen, maar niet om het economische fundament voor de langere termijn te verbeteren: wel korting op de energierekening en brandstofaccijns, geen versterking van de infrastructuur.
De Nederlandse groeimotor draait dus krachtig
Al met al heeft Nederlandse economie zich in de jaren 20 opvallend veerkrachtig getoond. Waar veel landen langdurig last hadden van opeenvolgende schokken, wist Nederland telkens relatief snel terug te veren. Een belangrijk deel van de groei kwam uit een aantal succesvolle hightechsectoren en uit een sterk groeiende (semi)publieke sector. Sterke hightech klinkt veelbelovend en maakt Nederland een van de modernste economieën van Europa. Om die positie te behouden moet er wel de ruimte en andere productiemiddelen zijn voor die sectoren om door te blijven groeien.
Nederland moet de basis voor sterke groei blijven onderhouden
Toch is de sterke groei van de afgelopen tijd verraderlijk, want die leidt af van de noodzaak om de structurele groei te blijven verbeteren. Uiteindelijk profiteert Nederland al decennia van een sterk vestigingsklimaat. Dat komt onder meer door betrouwbare instituties en beleid en ook doordat de beroepsbevolking goed opgeleid is. Daarnaast zijn de fysieke (denk aan Rotterdam, Schiphol en het wegennet) en digitale infrastructuur erg sterk. Al met al maakt dit Nederland tot een aantrekkelijk land voor economische activiteit waar ons land nog steeds van profiteert.
Die basis is de afgelopen tijd wel aan erosie onderhevig. De factoren die de economie op langere termijn sterk houden worden beperkt door de wispelturige politiek, gebrek aan arbeidskrachten, verzwakkende infrastructuur en knelpunten als stikstof, netcongestie en vergunningverlening.
De juiste mensen voor de groei zijn lastig te krijgen, ook door grote overheidsvraag
De afgelopen tijd heeft Nederland te maken gehad met opvallend sterke groei in het arbeidsaanbod, maar tegelijkertijd ook een historisch hoog aandeel Nederlandse bedrijven dat aangeeft dat ze belemmerd worden door een gebrek aan arbeid. Dit aandeel lag nog hoger tijdens de nasleep van de pandemie en is nog steeds boven de hoogste niveaus van voor 2020. Dat de krapte weinig is afgenomen komt vooral ook doordat de groei in werkgelegenheid in de afgelopen jaren per saldo helemaal naar de (semi)publieke sector gegaan is.
Ook voor de komende jaren is de verwachting dat deze sector veel van de groei van het arbeidsaanbod zal opslokken. Het bedrijfsleven blijft daarom concurreren om een nauwelijks groeiende pool aan mensen. Ook werken mensen minder uren per week dan voorheen, wat het voor bedrijven lastiger maakt om al het werk gedaan te krijgen. Daarnaast is het voor veel bedrijven lastig om specifieke vaardigheden aan te werven: 45% van de vacatures blijkt moeilijk vervulbaar, terwijl bijna twee derde van de werkgevers met moeilijk vervulbare vacatures aangeven dat kandidaten onvoldoende over de benodigde vaardigheden beschikken.
Tekort aan talent lijkt hardnekkig te zijn en zal de economie remmen
Het groter geworden aanbod van arbeid is dus niet genoeg om de arbeidsmarkt beduidend minder krap te maken en bovendien is de verwachting dat de groei van het arbeidsaanbod de komende jaren afneemt. Ondanks voorgenomen bezuinigingen bij het Rijk blijft de semipublieke sector veel vraag naar arbeidskrachten uitoefenen, met name vanwege de stijgende vraag naar zorg. En door de vergrijzing en minder immigratie lijkt de echte rek wel uit de bredere groei van het arbeidsaanbod te zijn. Het is daardoor lastig te zien waar de mensuren vandaan moeten komen om de economie substantieel te laten groeien.
De productiviteitsgroei is nu snel, maar randvoorwaarden baren zorgen
Dus verdere groei in arbeid blijft een grote uitdaging voor de Nederlandse markteconomie. Dan is de hoop dat arbeidsproductiviteit toe kan nemen. De arbeidsproductiviteitsgroei is de laatste tijd juist weer behoorlijk, na bijna een decennium van zeer trage groei.
Begin 2024 is er een inhaalslag begonnen waarmee een hoop van de achteruitgang van de jaren ervoor wordt goedgemaakt. Dat komt doordat bedrijven efficiëntieslagen maken na een periode van hoge loongroei en arbeidsmarktkrapte. Mogelijk is ook de afname van het aantal zzp’ers een reden. Het lijkt in eerste instantie vooral een inhaalslag na een uitzonderlijke periode met corona en bijbehorende maatregelen zoals wij eerder hier bespraken.
Structureel wordt de arbeidsproductiviteit vooral bepaald door het implementeren van innovaties en door het investeren in kapitaal. Beide maken immers dat je meer met hetzelfde aantal mensen kan doen. Kunstmatige intelligentie (“AI”) is een aanlokkelijke innovatie die productiviteit hoogstwaarschijnlijk gaat verbeteren. En Nederland is goed gepositioneerd om van efficiëntieverbeteringen door AI te profiteren zoals wij hier eerder schreven.
Investeringen in immaterieel en menselijk kapitaal nodig
Voor het bedenken en de goede implementatie van nieuwe technologieën moeten de kundige mensen er wel zijn om dit te implementeren. Er moet geïnvesteerd worden in onderzoek en ontwikkeling om dit voor elkaar te krijgen. Die randvoorwaarden moeten wel onderhouden worden.
R&D-investeringen in Nederland zijn relatief mager. Nederland komt internationaal vergeleken van een relatief matig niveau aan R&D-investeringen en er is hier nog veel terrein te winnen. Dat maakt toekomstige productiviteitsgroei kwetsbaar. Zoals eerder aangegeven zijn personeelstekorten een grote beperking voor de economische groei. Dat geldt ook voor productiviteitsgroei. Niet alleen op korte termijn spelen die zorgen, maar goed opgeleid personeel lijkt ook voor de langere termijn problematisch te blijven. Dalende leerprestaties zijn een teken aan de wand dat het vinden van goed gekwalificeerd personeel, zeker ook voor hoogwaardige R&D, een structureel probleem zal blijven.
Ook investeringen in fysiek kapitaal
Daarnaast is het investeren in Nederland niet alleen op R&D gebied te mager. De afgelopen tijd zijn de randen van de fysieke investeringsmogelijkheden sterk in zicht gekomen door gebrek aan ruimte, stikstofruimte, netcongestie, veranderlijk beleid en (daar is hij weer) arbeid. Dat is ook te zien. Onze investeringen zijn de afgelopen tijd zwak geweest en de kapitaalopbouw was vooral voor fysieke investeringen in de afgelopen jaren een stuk zwakker dan in de jaren daarvoor.
Op het gebied van fysieke infrastructuur bijvoorbeeld ligt er een grote opgave aan achterstallig onderhoud. Dit werd recent heel zichtbaar toen de Merwedebrug afgesloten werd voor vrachtwagens. De Nederlandse infra is nog steeds goed van kwaliteit, al daalt Nederland inmiddels op de internationale ranglijsten. Hiervoor ligt een grote begrotingsopgave, volgens de Rekenkamer het tekort voor o.a. onderhoud aan wegen en vaarwegen voor het hoofdnet al 34,5 miljard euro voor de periode 2024-38.
Zo is de productiviteitsgroei mede dankzij herstel van een aantal magere jaren momenteel goed, maar blijft het onderliggende groeipotentieel beperkt.
De versplinterde politiek blijft een vraagteken voor structurele groei verbeteringen
Uiteindelijk zijn dit factoren die ons potentieel remmen. Nu lijkt er niets aan de hand, maar het blijft cruciaal om het verdienvermogen te blijven voeden. Daarom is het belangrijk dat het kabinet werk maakt van de randvoorwaarden om ook op langere termijn sterke groei te laten zien. En het kabinet heeft wel degelijk focus op structurele groei, iets wat zelfs door de naamgever van het rapport-Wennink wordt bevestigd.
Kijk naar de miljarden euro’s die in het coalitieakkoord gereserveerd zijn voor het oplossen van de stikstofproblematiek en de netcongestie, de extra investeringen in woningbouw, infrastructuur en onderwijs en de oprichting van een nationale investeringsinstelling voor financiering van bedrijven en een agentschap voor disruptieve innovatie. Hoewel de extra bedragen lang niet altijd voldoende zijn om alle opgaven te dekken, is dit wel een stap in de goede richting voor het verbeteren van het groeipotentieel van de Nederlandse economie. Ook het arbeidsmarkt- en socialezekerheidsbeleid moet het arbeidsaanbod vergroten, terwijl de investeringen in R&D, regionale innovatieclusters en scale-ups de productiviteit moeten aanjagen. Het zijn stuk voor stuk maatregelen die belangrijke knelpunten voor investeringen en toekomstige groei kunnen verminderen.
In een versplinterd politiek speelveld is de kans aanwezig dat groeibevorderend beleid het kind van de rekening wordt als er geen directe economische urgentie is. De moeizame onderhandelingen over de begroting binnen het kabinet en daarnaast met de oppositie laten zien dat er moeilijk consistent richting te geven is aan beleid. Daarom kan de sterke bbp-groei en volledige werkgelegenheid van de afgelopen tijd zowel een zegen als een vloek blijken. Voor de Nederlandse economie is het belangrijk dat het versterken van de structurele groei ondanks de complexe politiek doorgang vindt. Want sterke groei is geen gegeven, kijk maar naar Duitsland.
Voetnoten
[1] In dit artikel gebruiken we het gemiddelde niveau (van bijv. het bbp of toegevoegde waarde) in de gehele periode in vergelijking met een basisjaar of, in het geval van deze grafiek, een basiskwartaal. Dit doen we om de economische prestaties over de gehele periode te bekijken. Als een sector bijvoorbeeld nu goed presteert, maar langdurig in een dip heeft gezeten, wordt deze zwakte beter door deze groeimaatstaf opgepikt.
[2] ASML levert ruwweg de helft van de omzet van de machine-industrie.
Deze publicatie is opgesteld door de 'Economic and Financial Analysis Division' van ING Bank N.V. ("ING") en slechts bedoeld ter informatie van haar cliënten. Deze publicatie is geen beleggingsaanbeveling noch een aanbieding of uitnodiging tot koop of verkoop van enig financieel instrument. Deze publicatie is louter informatief en mag niet worden beschouwd als advies in welke vorm dan ook. ING betrekt haar informatie van betrouwbaar geachte bronnen en heeft alle mogelijke zorg betracht om ervoor te zorgen dat ten tijde van de publicatie de informatie waarop zij haar visie in deze publicatie heeft gebaseerd niet onjuist of misleidend is. ING geeft geen garantie dat de door haar gebruikte informatie accuraat of compleet is. ING noch één of meer van haar directeuren of werknemers aanvaarden enige aansprakelijkheid voor enig direct of indirect verlies of schade voortkomend uit het gebruik van (de inhoud van) deze publicatie alsmede voor druk- en zetfouten in deze publicatie. De informatie in deze publicatie geeft de persoonlijke mening weer van de Analist(en) en geen enkel deel van de beloning van de Analist(en) was, is, of zal direct of indirect gerelateerd zijn aan het opnemen van specifieke aanbevelingen of meningen in dit rapport. De analisten die aan deze publicatie hebben bijgedragen voldoen allen aan de vereisten zoals gesteld door hun nationale toezichthouders aan de uitoefening van hun vak. De informatie in deze publicatie kan gewijzigd worden zonder enige vorm van aankondiging. ING noch één of meer van haar directeuren of werknemers aanvaarden enige aansprakelijkheid voor enig direct of indirect verlies of schade voortkomend uit het gebruik van (de inhoud van) deze publicatie alsmede voor druk- en zetfouten in deze publicatie. Auteursrecht en rechten ter bescherming van gegevensbestanden zijn van toepassing op deze publicatie. Niets in deze publicatie mag worden gereproduceerd, verspreid of gepubliceerd door wie dan ook voor welke reden dan ook zonder de voorafgaande uitdrukkelijke toestemming van de ING. Alle rechten zijn voorbehouden. ING Bank N.V. is statutair gevestigd te Amsterdam, houdt kantoor aan Bijlmerplein 888, 1102 MG te Amsterdam, Nederland en is onder nummer 33031431 ingeschreven in het handelsregister van de kamer van koophandel. In Nederland is ING Bank N.V. geregistreerd bij en staat onder toezicht van De Nederlandsche Bank en de Autoriteit Financiële Markten. Voor nadere informatie omtrent ING policy zie https://research.ing.com/.
"},"title":"Disclaimer"}],"componentType":"accordion"}]},"hasMacro":false,"id":"b7f9b38c-01af-46b3-b688-cda0ec2d0449","localeString":"nl-NL","mainHeaderZone":{"backLink":{"textLink":{"text":"De Nederlandse economie","url":"/zakelijk/economie/nederland"}},"componentType":"editorialHeader","coreHeader":{"subtitle":"Economisch succes maskeert de uitdagingen voor toekomstig verdienvermogen","title":"De verraderlijk sterke groei van de Nederlandse economie"},"date":"2026-09-10","readingTime":8},"publishDate":"2026-09-10T08:13:11.092+02:00"}}