Naast het onbeschrijfelijke menselijke leed heeft de oorlog in Oekraïne ook economische gevolgen. De Nederlandse economie zal via verschillende kanalen de impact van de oorlog voelen. De toegenomen onzekerheid vertaalt zich in lager vertrouwen onder consumenten en producenten, die daardoor vervolgens terughoudender uitgeven en investeren. Ook onze export komt onder druk. Het meest directe effect op de korte termijn voor huishoudens zijn echter de hoge(re) prijzen en dan vooral de hogere energie- en brandstofkosten en de voedselprijzen. Hoe hard zullen alleen al de energie- en brandstofprijsstijgingen erin hakken bij de consument?
"},"alignedImage":{"position":"bottom","transformBaseUrl":"https://assets.ing.com/transform/26bd3c69-7a47-47d3-8d6d-3a24ac3d742b/ING_EBZ_01_prijzen_olie_gas_elektriciteit_tcm162-241556","original":"https://assets.ing.com/m/23da9e1fb1d762f0/original/ING_EBZ_01_prijzen_olie_gas_elektriciteit_tcm162-241556.png","extension":"png"}},{"componentType":"paragraph","title":"Hoge prijzen geen kortstondig fenomeen meer","richBody":{"value":"Sinds de Russische inval in Oekraïne, in februari jongstleden, zijn de (groothandels)prijzen voor elektriciteit en olie flink van hun plaats gekomen. Zo steeg olie met 23% en ging de prijs van elektriciteit met 77% omhoog. Gas maakte – na eerdere enorme stijgingen – juist een pas op de plaats. Eerder leken deze prijsstijgingen nog van zeer tijdelijke aard, maar inmiddels mogen we deze hogere prijzen niet meer wegzetten als een heel kortstondig fenomeen. Weliswaar kunnen we uit de prijzen op de termijnmarkten – markten voor contracten voor levering van energie en olie in de toekomst – afleiden dat over de hele linie de prijzen iets zullen afnemen ten opzichte van het huidige niveau, maar voor de komende kwartalen resteert nog steeds een flinke toename ten opzichte van de verwachting voordat de oorlog uitbrak.
"}},{"componentType":"paragraph","title":"Prijsveranderingen werken door…","richBody":{"value":"Normaalgesproken zien we een duidelijk verband tussen groothandelsprijzen en de consumentenprijzen. In het verleden hebben we gezien dat de consumentenprijzen meebewegen met de groothandelsprijzen. De consumentenprijs reageert veelal niet direct, maar met wat vertraging en ook niet altijd 1 op 1. Uiteindelijk vertaalt een (hogere) groothandelsprijs zich ook door in de (hogere) prijs voor de consument.
"},"alignedImage":{"position":"bottom","transformBaseUrl":"https://assets.ing.com/transform/c3efd192-6306-49b6-b25c-b7db70e7af21/ING_EBZ_02_groothandels_enconsumentenprijs_gas_tcm162-241559","original":"https://assets.ing.com/m/6bac3e7af5ae3367/original/ING_EBZ_02_groothandels_enconsumentenprijs_gas_tcm162-241559.png","extension":"png"}},{"componentType":"paragraph","richBody":{"value":"Bij gas zien we bijvoorbeeld de vertraging en het verschil in omvang vrij duidelijk terug (zie figuur). De stijging van het leveringstarief volgt de stijging van de groothandelsprijzen met enkele maanden vertraging, en de mate waarin het consumententarief toeneemt is iets minder extreem als de stijging van de groothandelsprijs. Bij brandstoffen- en olieprijzen is dit laatste ook het geval. Wel is hier de vertraging tussen de olieprijs en de brandstofprijs aan de pomp veel kleiner. Bij elektriciteit is dit juist andersom: daar zien we een duidelijke vertraging tussen groothandels- en consumentenprijs, maar nauwelijks verschil in uiteindelijke omvang van de prijsstijging.
"}},{"componentType":"paragraph","title":"…maar meestal niet direct en niet altijd volledig","richBody":{"value":"Hogere energie- en brandstofprijzen zullen impact hebben op de uitgaven van consumenten. Gemiddeld – vóór de recente prijsstijgingen - geven consumenten daar bijna 8% van hun uitgavenpakket aan uit: aan energie 5% en aan brandstof 3%. Gezien de hogere prijzen nu en in de nabije toekomst, zien consumenten dus een substantieel deel van hun uitgavenpakket veel duurder worden. Bij gelijk verbruik zal dat voor een gemiddeld huishouden vervolgens een serieuze stijging van hun uitgaven aan energie en brandstof betekenen. Hoe groot die impact op de uitgaven voor een specifiek huishouden is, hangt sterk af van het type huishouden.
"},"alignedImage":{"position":"bottom","transformBaseUrl":"https://assets.ing.com/transform/d738b57c-4622-4347-9c0a-c8cc3e43f515/ING_EBZ_04_bestedingsaandeel_energieENbrandstof_tcm162-241561","original":"https://assets.ing.com/m/7d5ba076646e022a/original/ING_EBZ_04_bestedingsaandeel_energieENbrandstof_tcm162-241561.png","extension":"png"}},{"componentType":"paragraph","title":"Huishoudens verschillend geraakt","richBody":{"value":"Niet alle huishoudens worden even hard geraakt in hun uitgaven. Zo zal bijvoorbeeld de impact op huishoudens met een hoger of een lager inkomen anders zijn. Lagere inkomens worden relatief harder geraakt door de hogere energiekosten, omdat zij een veel groter deel van hun inkomen aan energie besteden. Voor brandstof ligt dat genuanceerder: brandstofuitgaven kunnen weliswaar harder op het budget van automobilisten met een lager inkomen drukken, maar tegelijkertijd zijn veel minder lage inkomens in het bezit van een auto dan hoge inkomens.
"},"alignedImage":{"position":"bottom","transformBaseUrl":"https://assets.ing.com/transform/7e497cdf-d9b1-4672-818d-923c8f78ccc5/ING_EBZ_05_bestedingsaandeel_energie_tcm162-241562","original":"https://assets.ing.com/m/1c497279fcdef5e/original/ING_EBZ_05_bestedingsaandeel_energie_tcm162-241562.png","extension":"png"}},{"componentType":"paragraph","title":"Wat doet de consument?","richBody":{"value":"Huishoudens zullen normaalgesproken op hogere prijzen reageren. Maar lang niet altijd op dezelfde manier. Hun reactie hangt bijvoorbeeld af van welk type product in prijs stijgt. Het maakt daarbij veel uit of de prijs van een luxeproduct (zoals een uitje of een bioscoopbezoek) flink omhoog gaat of van een product dat in een basisbehoefte voorziet (zoals energie of soms ook brandstof). Economisch onderzoek toont dit ook aan. In onderstaande figuur staan ter illustratie de zogenaamde geschatte prijs-elasticiteiten (zie ook het kader onderaan dit artikel: Wat laten prijselasticiteiten precies zien?) van een aantal verschillende goederen en diensten op een rij.
"},"alignedImage":{"position":"bottom","transformBaseUrl":"https://assets.ing.com/transform/00173a64-f70f-49f0-99e5-805c7a3f1a03/ING_EBZ_06_prijselasticiteit-luxebasisgoed_tcm162-241563","original":"https://assets.ing.com/m/1db6d13f3dfdd496/original/ING_EBZ_06_prijselasticiteit-luxebasisgoed_tcm162-241563.png","extension":"png"}},{"componentType":"paragraph","richBody":{"value":"Deze voorbeelden laten zien dat consumenten in principe hun gebruik duidelijk verminderen in het geval van prijsstijgingen van luxeproducten, maar niet of nauwelijks hun gebruik aanpassen bij prijsstijgingen van zaken die in een basisbehoefte voorzien, zoals gas of elektriciteit of brandstof. Voor deze basisbehoeften geldt in de regel dat het verbruik minder hard daalt dan dat de prijs stijgt. Dat betekent dat een prijsstijging voor de gemiddelde consument uiteindelijk - ook indien ze hun verbruik terugschroeven - resulteert in een hogere energie- of brandstofrekening.
"}},{"componentType":"paragraph","title":"Hogere inkomens: nemen de pijn","richBody":{"value":"Voor huishoudens met een sterke financiële positie zal een hogere rekening niet direct een probleem vormen. Zij zullen na het maandelijks betalen van deze rekening weliswaar minder overhouden dan dat ze gewend zijn en dat betekent dat zij minder sparen (of ontsparen), maar niet dat ze hun totale consumptie moeten terugschroeven. Dit zal gelden voor een goed deel van de huishoudens met een hoger inkomen op dit moment, aangezien relatief veel van deze huishoudens tijdens de lockdowns extra hebben gespaard. Deze huishoudens zien zich ook niet genoodzaakt om hun energie- of brandstofverbruik substantieel te verminderen: voor hen is dat eerder een vrije keuze dan dat ze dat zullen doen uit noodzaak. Zo verwacht ING Research van de rijkere huishoudens een relatief zeer bescheiden effect op de consumptie.
"}},{"componentType":"paragraph","title":"Lagere inkomens: wel substantiële impact op consumptie","richBody":{"value":"Terwijl voor de oorlog in Oekraïne consumenten al verwachten dat de prijzen sterker zouden stijgen in de komende 12 maanden, zijn de inflatieverwachtingen afgelopen maart verder toegenomen naar een nieuw recordniveau. Overigens verwachten niet alleen consumenten meer prijsstijgingen: de inflatieverwachtingen van het bedrijfsleven staat eveneens op recordhoogte.
"}},{"componentType":"paragraph","title":"Vertrouwensdaling zorgt voor extra negatief effect op de consumptie","richBody":{"value":"Een lager vertrouwen betekent dat de geneigdheid van consumenten om goederen en diensten te willen kopen daalt. Hoe hard en hoe snel een verandering in het consumentenvertrouwen precies doorwerkt op de consumptie verschilt van keer op keer. In de huidige economisch context lijkt vooral de hogere (verwachte) inflatie als belangrijke reden relevant. Zo blijkt uit recent onderzoek dat hogere inflatieverwachtingen in de nabije toekomst een additionele rem op de totale consumptie kunnen zetten, bovenop het directe negatieve effect van het hogere prijsniveaus op de consumptie.
"}},{"componentType":"paragraph","richBody":{"value":"Wat laten prijselasticiteiten precies zien?
\nHoe hard de consumentenvraag naar een product verandert als de prijs stijgt, blijkt uit schattingen van de zogenaamde prijselasticiteit van de vraag. Dit getal geeft weer hoeveel het verbruik daalt als de prijs met 1% stijgt. In het geval van gas (met een elasticiteit van -0,1%) daalt het verbruik dan met 0,1%, bij een prijsstijging van 20% zal het verbruik met 2% worden teruggeschroefd.* Het gaat hierbij om de prijselasticiteit van de vraag op de korte termijn. Op de lange termijn is de reactie van de consument vaak wat sterker. Zo heeft een consument in eerste instantie bij hogere gastarieven eigenlijk niet meer mogelijkheden dan de thermostaat lager zetten, op langere termijn kan een consument ook kiezen voor extra isolatie of zonnepanelen (de lange termijnprijselasticiteit van de vraag naar gas is naar schatting dan ook in absolute termen groter, namelijk -0,4).
\n*De totale gasuitgaven (prijs x verbruik) van de consument stijgen in dit voorbeeld overigens alsnog flink (met 17,6%, want 120% x 98% = 117,6%, d.w.z. een uitgavenstijging van 17,6%).
"}},{"componentType":"paragraph","richBody":{"value":"*In de economische theorie werken twee mechanismen op korte termijn tegen elkaar in: enerzijds zouden consumenten die hoge prijsstijgingen verwachten liever nu dan later hun aankopen willen doen. Door te wachten zouden zij immers steeds duurder uit zijn. Dit verhoogt de consumptie op korte termijn. Anderzijds voelen consumenten zich bij hogere inflatieverwachtingen in de toekomst armer. Zij denken in de toekomst minder denken te kunnen consumeren, waardoor zij ook op korte termijn juist minder zouden willen consumeren.
"}},{"componentType":"paragraph","title":"Literatuur","richBody":{"value":"Kennis over de economie
Volg ons op Twitter
Disclaimer Deze publicatie is opgesteld door de ‘Economic and Financial Analysis Division’ van ING Bank N.V. (‘‘ING’’) en slechts bedoeld ter informatie van haar cliënten. Deze publicatie is geen beleggingsaanbeveling noch een aanbieding of uitnodiging tot koop of verkoop van enig financieel instrument. Deze publicatie is louter informatief en mag niet worden beschouwd als advies in welke vorm dan ook. ING betrekt haar informatie van betrouwbaar geachte bronnen en heeft alle mogelijke zorg betracht om er voor te zorgen dat ten tijde van de publicatie de informatie waarop zij haar visie in deze publicatie heeft gebaseerd niet onjuist of misleidend is. ING geeft geen garantie dat de door haar gebruikte informatie accuraat of compleet is. ING noch één of meer van haar directeuren of werknemers aanvaardt enige aansprakelijkheid voor enig direct of indirect verlies of schade voortkomend uit het gebruik van (de inhoud van) deze publicatie alsmede voor druk- en zetfouten in deze publicatie. De informatie in deze publicatie geeft de persoonlijke mening weer van de Analist(en) en geen enkel deel van de beloning van de Analist(en) was, is, of zal direct of indirect gerelateerd zijn aan het opnemen van specifieke aanbevelingen of meningen in dit rapport. De analisten die aan deze publicatie hebben bijgedragen voldoen allen aan de vereisten zoals gesteld door hun nationale toezichthouders aan de uitoefening van hun vak. De informatie in deze publicatie kan gewijzigd worden zonder enige vorm van aankondiging. ING noch één of meer van haar directeuren of werknemers aanvaardt enige aansprakelijkheid voor enig direct of indirect verlies of schade voortkomend uit het gebruik van (de inhoud van) deze publicatie alsmede voor druk- en zetfouten in deze publicatie. Auteursrecht en rechten ter bescherming van gegevensbestanden zijn van toepassing op deze publicatie. Niets in deze publicatie mag worden gereproduceerd, verspreid of gepubliceerd door wie dan ook voor welke reden dan ook zonder de voorafgaande uitdrukkelijke toestemming van de ING. Alle rechten zijn voorbehouden. ING Bank N.V. is statutair gevestigd te Amsterdam, houdt kantoor aan Bijlmerdreef 106, 1102 CT te Amsterdam, Nederland en is onder nummer 33031431 ingeschreven in het handelsregister van de kamer van koophandel. In Nederland is ING Bank N.V. geregistreerd bij en staat onder toezicht van De Nederlandsche Bank en de Autoriteit Financiële Markten. Voor nadere informatie omtrent ING policy zie https://research.ing.com/. De tekst is afgesloten op 25 april 2022
Analist: Marten van Garderen
"}}]},{"componentType":"linkList","iconTitle":{"title":"Kennis over de economie"},"textLinks":[{"url":"/zakelijk/economie","text":"Onze economie"},{"url":"/zakelijk/sector/all-sectors","text":"Jouw sector"}]}]},"complementaryZone":{"flexComponents":[{"componentType":"cards","cards":[{"componentType":"contactCard","cardType":"contact","cardSize":"medium","title":"Marcel Klok","intro":"Macro-econoom Nederland","image":{"transformBaseUrl":"https://assets.ing.com/transform/cc365774-e2d7-477d-816b-b5881b6389a0/ING_EBZ_marcel-klok_tcm162-142115","type":"image","width":437,"original":"https://assets.ing.com/m/15fc09be95bba054/original/ING_EBZ_marcel-klok_tcm162-142115.png","extension":"png"},"textLinks":[{"url":"https://www.linkedin.com/in/marcelklok/","text":"LinkedIn"},{"url":"https://twitter.com/klok_marcel","text":"Twitter"}],"email":"Marcel.Klok@ing.com"},{"componentType":"contactCard","cardType":"contact","cardSize":"medium","title":"Marten van Garderen","intro":"Nederlandse economie","image":{"transformBaseUrl":"https://assets.ing.com/transform/02976489-3c9f-4f86-a0b5-7b14be84b85e/ING_EBZ_Marten-van-Garderen_tcm162-122610-1","type":"image","width":358,"original":"https://assets.ing.com/m/53a9bfef810ec40a/original/ING_EBZ_Marten-van-Garderen_tcm162-122610-1.jpg","extension":"jpg"},"textLinks":[{"url":"https://www.linkedin.com/in/martenvangarderen/","text":"LinkedIn"},{"url":"https://twitter.com/ING_Econoom","text":"Twitter"}],"email":"Marten.van.Garderen@ing.com"}]}]}}}